Zo eenzaam staat Angela Merkel niet in Europa

Het lijkt wel of Angela Merkel al haar bondgenoten is verloren. Daarom wordt de komende EU-top donderdag 18 en vrijdag 19 februari bijzonder spannend. Om de vluchtelingencrisis en daarmee de politieke druk in eigen land onder controle te krijgen, is ze afhankelijk van Turkije en Europese buurlanden. Haar politieke speelruimte is extreem klein geworden. Toch heeft ze nog alle opties open.

Vluchtelingen die zich in een wankel bootje de zee op wagen hebben nog maar één doel; Duitsland bereiken. Afgelopen jaar waren het er meer dan een miljoen, de vraag is of Duitsland net zo’n aantal dit jaar aankan. De meeste Duitsers denken van niet en dat brengt de positie van bondskanselier Merkel ernstig in gevaar. Dit gaat al consequenties hebben bij de komende deelstaatverkiezingen op 13 maart. In de peilingen wordt protestpartij AfD groter. Om onder die binnenlandse druk uit te komen zoekt Merkel oplossingen in Turkije en Europa. Tijdens de EU-top komende donderdag en vrijdag lijkt ze bijzonder alleen te staan.

‘EU bestaat enkel op papier’

Dat komt omdat de andere Europese lidstaten maar weinig zin hebben om Merkel te hulp te schieten. Dat doet zelfs het rotsvaste geloof van Duitse politici in de EU wankelen. Er heerst frustratie over de opstelling van de partnerlanden. “Hoe lang wil je nog praten”, vraagt bijvoorbeeld minister van Binnenlandse Zaken van de deelstaat Saarland Klaus Bouillon (CDU) zich af in de FAZ. “De EU bestaat alleen nog op papier. We zijn op weg een gemeenschap van egoïsten te worden.”

Kantoor in een azc

Bouillon dwong in september in eigen land veel respect af door zijn kantoor te verplaatsen midden in de chaos van een vluchtelingenopvang. Vanwege zijn pragmatische instelling en kritische houding is hij sindsdien regelmatig te zien in talkshows. Hij geldt als een realist die problemen durft te benoemen. Wanneer het Duitsland niet lukt de mensenstroom in te dammen, dan mislukt de integratiepolitiek volkomen, waarschuwt hij. “Dan verandert Duitsland. Er komt onrust en sociale onvrede.”

Binnenlandse veiligheid in gevaar

De minister is erg sceptisch over het feit dat Merkel nu haar hoop vestigt op de EU-top komende donderdag. “De EU is een debatclub geworden die niemand nog serieus neemt.”

Merkel wil de eurozone strakker regelen

Duitslandkenner Hanco Jürgens van het Duitsland Instituut Amsterdam, is het daar niet mee eens. “Niet dat we bij deze top al veel opzienbarend nieuws uit Brussel krijgen, maar later dit jaar verwacht ik daar meer van. Volgens mij worden er in de luwte nieuwe plannen gesmeed. Zo pleiten de presidenten van de Duitse en Franse centrale bank voor een Europese minister van Financiën.”

Europa strakker organiseren

Een dergelijk plan duidt er volgens Jürgens op dat Merkel de eurozone strakker wil organiseren. “Ze probeerde altijd de eenheid in de EU te bewaren. En ze heeft zich altijd gekeerd tegen de idee van het Europa van twee snelheden, maar nu zowel Oost-Europa als Groot-Brittannië op de rem staan is er ruimte om de teugels aan te halen.”

Nederland niet blij

En dat heeft ook voor Nederland gevolgen, waarschuwt hij. “Nederland gaat daar niet blij mee zijn. Wij zijn ooit lid geworden vanwege de vrijhandel en hadden het idee dat de Britten de Frans-Duitse as wel zou kunnen temperen. Maar zij trekken zich nu ook terug waardoor er meer ruimte komt voor een gezamenlijk Frans-Duits initiatief.”

Eenzame bondskanselier

De Duitsers bewegen zich nu in Brussel behoedzaam tussen een Oost-Europa dat openlijk tegen Merkel rebelleert, de Britten die zich liever op hun eiland terugtrekken, Zuid-Europa dat de grenzen niet kan dichthouden en Frankrijk dat vooral bezig is met het herschikken van de eigen ministers. Tegelijkertijd moet de bondskanselier de Turken vragen of zij de vluchtelingen willen tegenhouden. Wat voor de komende EU-top rest is een beeld van een stoïcijnse Merkel die alles in haar eentje moet oplossen en daarbij volkomen afhankelijk is geworden van de grillen van andere EU-lidstaten en Turkije.

Erdogan sterker dan ooit?

Door die afhankelijkheid lijkt de positie van president Erdogan sterker dan ooit. Maar dat verdient een nuancering, zegt hoofdredacteur Mehmet Cerit van Zaman Vandaag, een Nederlandstalige opiniewebsite en krant, opgericht in 2013 door sympathisanten van de Turkse prediker Fethullah Gülen.

Machtspositie Turkije is schijn

Aan de machtsverhoudingen tussen Turkije en Duitsland is niets veranderd volgens Cerit. “De Turkse economie is erg afhankelijk van Duitsland en Europa. Het is slechts schijn dat Erdogan nu Merkel in zijn greep heeft. Door zijn buitenlandpolitiek is hij de afgelopen jaren juist veel vrienden kwijtgeraakt. Denk aan Rusland, Iran, Egypte en Israël. Ook de relatie met de VS is bekoeld. Hij staat alleen, enkel de EU blijft nog over.”

Europa kan niet omgaan met straatvechters

En toch heerst het beeld van een bedelende Merkel in Ankara en een onmachtig Europa. Dat komt volgens de hoofdredacteur omdat het ‘fatsoenlijke’ Europa niet gewend is om te onderhandelen met totalitaire leiders als Poetin en Erdogan. “Dat zijn straatvechters, daar kunnen ze niet mee omgaan. Het lukt Merkel en Europa niet om hun troef, hun machtspositie, te verzilveren. Bovendien heeft Merkel haast, en dat weet Erdogan.”

Problemen groeien

De Turkse president wil geld zien en zet druk door te dreigen alle vluchtelingen op de bus te zetten naar Europa. Cerit denkt niet dat dit een loos dreigement is. Hij moet er even om lachen. “Erdogan kan alles.” Dan serieus: “Elke dag wordt het probleem groter. Zeker nu Rusland zo aan het bombarderen is in Syrië komen er honderdduizenden vluchtelingen bij die ook in Turkije de samenleving ontwrichten.”

Zo alleen staat Merkel niet

Terug naar komende EU-top, waar Merkel in haar eentje een oplossing moet zien te forceren. Het lijkt een hopeloze situatie, toch staat ze er daar minder alleen voor dan we denken, zegt Hanco Jürgens. “De Zuid-Europese landen willen een lichter betalingsregime. Dus hebben andere landen uit de eurozone die daar tegen zijn alle reden om goede banden met Duitsland te houden.” Bovendien weet Angela Merkel in Europa als geen ander hoe het spel in Brussel werkt, vertelt hij. “Ze is daar al sinds 2005 actief, heeft menig crisis meegemaakt. De Griekenland-crisis was wat dat betreft een goede leerschool.”

Kleine stapjes

De grote oplossing gaat er deze week niet komen, volgens Jürgens gaat Merkel op haar manier kleine stapjes zetten. “Denk aan meer geld voor de grensbewaking.” Dat lijkt een minimaal resultaat, maar daar kan ze wel mee verder volgens de Duitsland-kenner. “Haar speelruimte is minimaal. Elke keuze die ze maakt zal op kritiek stuiten, en toch heeft ze nog alle opties open. Dat is knap. Door haar kritische toon de laatste weken zal niemand verbaasd zijn wanneer ze straks toch de Duitse grenzen sluit.”

Waar de kleine stapjes van Merkel in Brussel toe moeten leiden, is te zien aan het ‘plan Samson’, denkt Jürgens. “Dat is ongetwijfeld afgestemd met Frans Timmermans die diep in deze onderhandelingen zit. Het einddoel is dat de Europese buitengrenzen dicht gaan. Of dat gaat lukken? Dat is de vraag.”

Voortmodderen

Na de EU-top zal de kritiek op haar niet verstommen, weet Jürgens. Hij wijst op zusterpartij CSU die met juridische stappen dreigt. Merkel brengt Duitsland in gevaar met haar asielbeleid, zegt partijleider Horst Seehofer. Waar Merkels eigen partij CDU zich vooral op de vlakte houdt, komt de grootste steun voor haar van coalitiepartner SPD. “Zo deed Kohl dat ook. Laat de anderen maar ruzie maken. Zelf voortmodderen, de problemen ‘aussitzen‘. En als de tijd rijp is geeft Merkel er een klap op.”