In de praktijk bij Van Diepen Van der Kroef Advocaten

Axel Hagedorn: Waarom je de AfD niet kunt vergelijken met de PVV van Geert Wilders

Over iets meer dan een week - op 13 maart - gaan drie Duitse deelstaten naar de stembus. Velen kijken met argusogen naar welke rol 'Alternative für Deutschland' (AfD) zal spelen. In de peilingen lijkt de partij in Baden-Württemberg en Rijnland-Palts ongeveer 10% van de stemmen te halen, in Saksen-Anhalt zelfs 17%. De AfD wordt in Nederland vaak gezien als een soort PVV van Geert Wilders. Maar die vergelijking gaat in veel opzichten niet op.

De AfD werd in 2013 opgericht en profileerde zich vooral als anti-euro partij onder leiding van Bernd Lucke. Afgelopen zomer werd een machtsstrijd binnen de partij beëindigd en Lucke verliet de AfD. Sindsdien heeft de nationaal-conservatieve vleugel de richting van de AfD veranderd.

Religie speelt geen rol

De AfD bepleit – anders dan Wilders in Nederland – geen ‘de-islamisering’ van Duitsland, maar pleit voor een inburgeringswet zoals in Canada wordt gehanteerd. Daarbij speelt religie geen enkele rol, maar ligt de focus op de kwalificaties van de migranten en de actuele behoeften van het land van inburgering.

Pegida en AfD vinden elkaar

Dat neemt echter niet weg dat vooraanstaande partijleden van de AfD sinds de machtswisseling afgelopen zomer met betrekking tot en naar aanleiding van de vluchtelingenstromen wel degelijk anti-islamitische of racistische uitingen doen. Politiek wetenschapper professor Werner Patzelt heeft kort geleden geconcludeerd dat Pegida en AfD in Duitsland elkaar hebben gevonden.

Schieten op vluchtelingen

In het kader van de vluchtelingenstromen bepleit de AfD weliswaar strengere grensbewaking, maar zij stuurt niet aan op het plaatsen van hekken om Duitsland zoals Geert Wilders dat wel wil om Nederland. Aan de andere kant heeft de voorzitster van de AfD in Duitsland, Frauke Petry, er wel voor gepleit dat de grenspolitie – indien nodig – vluchtelingen met wapengeweld zou moeten stoppen. Andere partijleiders van de AfD, zoals de voorzitter van de AfD in Thüringen Björn Höcke, hebben racistische opmerkingen gemaakt over het voortplantingsgedrag van Afrikanen.

Veiligheidsdiensten

Deze en andere uitingen van AfD-politici verontrusten de Duitse minister van Justitie Heiko Maas en daarom bepleit hij dat de Duitse veiligheidsdiensten de AfD in Duitsland zouden moeten observeren. Minister Maas, die lid is van de SPD, speelt daarmee in op de vraag of de AfD wel achter de Duitse grondwet staat. Indien dit niet het geval zou zijn, kan de AfD immers in Duitsland worden verboden. Echter, de politieke partijen vallen niet onder van minister Maas, maar onder de portefeuille van de minister van Binnenlandse Zaken, Thomas de Maizière (CDU), die openlijk hierover geen uitingen doet. Daarmee is trouwens niet uitgesloten dat de binnenlandse veiligheidsdiensten de AfD al langer in het vizier hebben.

Is de AfD tegen de grondwet?

De mogelijkheid om een politieke partij te verbieden, is in Duitsland wettelijk geregeld. In de grondwet is opgenomen dat een partij onder bepaalde omstandigheden mag worden verboden. Dit is uiteraard een zwaar middel en ligt daarom in handen van het Bundesverfassungsgericht, het Constitutionele Hof van Duitsland in Karlsruhe. Het behoeft geen uitleg dat voorkomen moet worden dat oppositiepartijen om politieke redenen worden verboden. Het Constitutionele Hof toetst daarom of de politieke partij bijvoorbeeld een gevaar voor de freiheitlich demokratische Grundordnung is, en zich dus, kort gezegd, offensief tegen de bestaande grondwettelijke principes van Duitsland richt.

Proces tegen de NPD

Dit is zeer actueel, want sinds gisteren, 1 maart 2016, loopt bij het Constitutionele Hof een dergelijke procedure tegen de National Demokratische Partei Deutschlands (NPD). Het verzoek om de NPD te verbieden is ingediend door de Eerste Kamer van Duitsland, de Bundesrat, de vertegenwoordiging van alle deelstaten en wordt daarom breed gedragen.

AfD neemt afstand van Wilders en Le Pen

De AfD bepleit, anders dan de PVV, ook geen uittreden uit de EU, maar wil wel hervormingen. In hun programma worden Europese verdragen zelfs als het fundament van de maatschappij gezien. Dit is ook de reden waarom de AfD uitdrukkelijk afstand neemt van Marine Le Pen en Geert Wilders. De leden van de AfD in het Europees parlement maken dan ook geen deel uit van de fractie ‘Europa van de Naties en de Vrijheden’, waarin onder andere de PVV en het Front National van Le Pen zijn verenigd.

Geert Wilders sprak vorig jaar bij Pegida in Dresden. De AfD houdt Wilders op afstand.

Waarschuwing voor radicalisering

Wel dient vermeld te worden dat voorzitter Josef Schuster van de Zentralrat der Juden, het Joodse centrale orgaan in Duitsland, afgelopen weekeinde in een interview heeft gewaarschuwd voor de groeiende rechts-radicale tendensen binnen de AfD. Steeds meer lijkt het inhoudelijke verschil tussen AfD en Pegida te vervagen. Daarnaast gaat men ervan uit dat de aanhangers van de NPD, nu een verbod voor die partij dreigt, zich op de AfD zullen richten.

AfD democratischer dan PVV

Een veel belangrijker verschil tussen de AfD en de PVV is hun organisatiestructuur. In Duitsland heeft men uit het Derde Rijk en de Weimar Republiek wijze lessen getrokken. Dit heeft ertoe geleid dat met de nieuwe grondwet van Duitsland van 23 mei 1949 een aparte regeling is opgenomen omtrent politieke partijen. Volgens artikel 21 van de Duitse grondwet moet de organisatiestructuur van een politieke partij in Duitsland voldoen aan de democratische principes.

Führerprinzip

Met deze verplichting tot een democratische structuur van een politieke partij wilde men voorkomen dat een politieke organisatie met een ‘Führerprinzip’ weer een nationaalsocialistische heerschappij zou kunnen inrichten dan wel veroorzaken.
Op basis van de grondwettelijke regelingen is er een wet aangenomen over politieke partijen waarin gedetailleerd is vastgelegd aan welke voorwaarden politieke partijen moeten voldoen om überhaupt de beschermde status te verkrijgen en aan verkiezingen mee te mogen doen.

Partijleider staat niet bovenaan

Zo dient in de statuten van de partij te zijn opgenomen welke rechten en plichten de leden van de partij hebben. Tevens moet in de statuten zijn gewaarborgd dat de ledenvergadering het hoogste orgaan binnen de partij is en uiteindelijk over de belangrijkste onderwerpen beslist. Het is daarom de ledenvergadering die beslist over het programma, de kandidaten, de bestuursleden, de statuten, de ledenbijdrage, het arbitragereglement enzovoorts. Daarnaast dient het bestuur van de vereniging te bestaan uit tenminste drie leden. Verder is in de wetgeving zeer gedetailleerd opgenomen aan welke verplichtingen politieke partijen moeten voldoen om over hun financiën rekenschap af te leggen. De AfD voldoet aan deze wetgeving. Het hanteren van deze strenge eisen verschilt sterk met Nederland.

Eenmanspartij

Al deze punten maken duidelijk dat de AfD niet te vergelijken is met de PVV. Deze partij kent slechts één lid: Geert Wilders. Hijzelf bepaalt de kandidatenlijst. Een bestuur van drie leden bestaat bij de PVV niet. Ledenvergaderingen vinden niet plaats. Het programma en de politiek worden enkel en alleen bepaald door de partijleider. Losstaand van het voorgaande is ook niet te achterhalen hoe de PVV is gefinancierd en door al deze genoemde redenen voldoet de eenmanspartij niet aan de Duitse normen.

Wilders mag niet meedoen in Duitsland

In Duitsland zou Geert Wilders daarom met de PVV geen politieke partij met grondwettelijke bescherming vormen en niet eens mee mogen doen aan enige verkiezing.