AfD trekt alle Duitse partijen leeg

Het Duitse establishment is na Super Sunday wakker geworden met een flinke kater. De AfD legt de gevestigde partijen het vuur aan de schenen en lijkt nu écht te zijn doorgebroken. Dit kan het begin zijn van nieuwe epoche in het normaal zo stabiele Duitsland. Toch kan er nog van alles mis gaan. Dit zijn de kansen en bedreigingen voor de AfD in de aanloop naar de Bondsdagverkiezingen in de herfst van 2017.

AfD mobiliseerde de niet-stemmers

Na gisteravond zit Duitsland met een dubbel gevoel. De opkomst bij verkiezingen aanzienlijk gestegen, de democratie heeft gezegevierd. In Rijnland-Palts en Baden-Württemberg is zelfs het magische getal van 70% opkomst bij deelstaatverkiezingen overschreden. Daarmee lijkt een eind te zijn gekomen aan de trend dat kiezers de politiek geheel de rug toekeren, de zogenaamde Politikverdrossenheit.

De andere kant van het verhaal is dat veel van die teleurgestelde kiezers nu bij de AfD terecht zijn gekomen. De eerste electorale analyse na gisteren laten zien dat tussen de 30 en 40% van de AfD stemmers, uit het niet-stemmers kamp komen. Verder lopen vooral veel CDU-kiezers over naar de AfD, gevolgd door ontevredene SPD’ers, Linke- en Grünen-stemmers. De AfD heeft blijkbaar het vermogen om kiezers vanuit het hele politieke spectrum aan te trekken. De electorale potentie lijkt dus nog lang niet uitgeput te zijn.

Het Duitse rechtse-partijen-virus

Op het congres van de AfD de afgelopen zomer veranderde de partij van een eurosceptische professor in een nationaal-conservatieve Wutbürger. Voor veel commentatoren en opiniemakers was dit het bewijs dat het beruchte Duitse nieuwe-rechtse-partij-virus eindelijk had toegeslagen. Het ziektebeeld is telkens hetzelfde: een nieuwe rechtse partij wordt opgericht en wil serieus meedoen om de macht, wordt vervolgens gekaapt door extreem-rechtse of nationalistische krachten en gaan dan ten onder aan interne strubbelingen. En geen kiezer die ermee in verband wil worden gebracht.

Tóch lijkt de AfD patiënt aardig te zijn genezen en scoorden ze gisteren boven verwachting hoog. En dat is eerdere nieuwe rechtse partijen in het herenigde Duitsland nooit gelukt. Het gevaar is echter nog niet geweken. Er is namelijk nóg een conservatievere, zeg maar gerust een nationalistische flank binnen de AfD. Deze Thüringer vleugel, onder leiding van Björn Höcke, zou intern al aan Petry’s stoelpoten zagen. Mocht de partij verder radicaliseren is het nog maar de vraag hoeveel centrum-rechtse kiezers, die de partij nodig heeft om door te groeien, daarin mee gaan.

Indammen vluchtelingenstroom

Tussen het aantal vluchtelingen dat Duitsland bereikt en het virtuele succes van de AfD is de laatste maanden een duidelijke parallel te zien. De ‘nieuwe’ AfD onder Petry is steeds meer een anti-immigratie partij geworden, die met opvallende uitspraken media-aandacht genereert. Het succes van de AfD hangt dan ook voor een groot deel samen met hoe de vluchtelingenproblematiek zich ontwikkelt.

Veel hangt af van de cruciale Europese top van aanstaande donderdag en vrijdag. Als het Merkel lukt steun voor haar Europees-Turkse oplossing te vinden en het aantal vluchtelingen significant naar beneden brengt, haalt dat voor een deel de wind uit de AfD zeilen. Maar daarmee zijn we er nog niet. Een miljoen niet-westerse vluchtelingen integreren in de Duitse samenleving is een gigantische opgave. Een tweede ‘Keulen’ ligt altijd op de loer. Of de AfD ook de problemen met integratie van asielzoekers kan agenderen is nog maar de vraag.

Winning mood

Gisteren heeft de AfD een historisch grote stap gezet. De partij heeft laten zien dat ze ook in grote West-Duitse deelstaten met dubbele cijfers kan winnen en zelfs de SPD voorbij kan streven. Dat maakt ze in één klap een stuk geaccepteerder voor andere proteststemmers. Kiezers willen nu eenmaal bij de winnaar horen. Het psychologische effect is nu dat velen zich aan zullen sluiten bij de luidruchtige AfD optocht, púúr omdat al zoveel andere mensen dat doen. In de economie en de politicologie wordt dat het ‘bandwagon-effect’ genoemd.

De komende deelstaatverkiezingen in Mecklenburg-Voorpommeren (4 september), Berlijn (18 september), Saarland (26 maart 2017), Schleeswijk-Holstein (7 mei 2017) en de grote generale repetitie in Noordrijn-Westfalen (14 mei), voor de Bondsdagverkiezingen in september 2017 zijn van groot belang. Als de AfD kan laten zien dat ze in de winning mood zijn, kan het veel extra kiezers mobiliseren. Maar de weg naar de Bondsdagverkiezingen is nog lang en vol met hobbels en bovendien schept door de grote overwinning nu veel verwachtingen. Meer verliezen dan verwacht kan dan ook weer het tegenovergestelde effect bereiken en de partij in een neerwaartse spiraal brengen.

Extreemrechts geweld en Pegida

Een groot risico voor de AfD is de enorme toename van geweld tegen asielzoekerscentra. Commentatoren in de Duitse media leggen nu al een verband tussen de toename van geweld en de toon van de AfD in het debat. Bezorgde stemmers die nu van de middenpartijen overstappen naar de AfD willen niet medeplichtig worden gemaakt aan geweld tegen vluchtelingen.

Datzelfde geldt voor de link van de AfD met Pegida. Lutz Bachmann, de voorman van Pegida, wil graag samenwerken met de AfD. Pegida wordt echter door veel Duitsers gezien als een vreemde reactionaire beweging uit Dresden, die door extreem-rechts is geïnspireerd. Dat brengt de AfD in een lastig parket. Teveel toenadering tot Pegida schaadt het imago maar het publiekelijk afwijzen van de protestbeweging kan de partij stemmen kosten. De omgang met het rechts-extreme geweld en protestbeweging Pegida in het komende jaar kan bepalend zijn voor de salonfähigkeit van de AfD. Gevestigde partijen zullen in elk geval geen kans onbenut laten om de AfD medeverantwoordelijk te maken voor rechts-extremistisch geweld en racistische uitingen van Pegida aanhangers.

Loyaliteit van proteststemmers

Nu de eerste belangrijke stap door de AfD is gezet, rest de vraag of ze in staat is deze kiezers tot aan de Bondsdagverkiezingen vast te houden. In Baden-Württemberg en Rijnland-Palts heeft ruim 90% van de AfD keizers op die partij gestemd niet omdat de partij de beste oplossingen heeft maar de problemen durft te benoemen. En ruim 80% van de AfD-aanhang in alle drie deelstaten zegt ontevreden te zijn met de huidige democratie, kortom een klassieke proteststem dus. En van proteststemmers weten we dat zij doorgaans weinig loyaal zijn aan hun nieuwe partij. 

In een deelstaatverkiezing speelt de machtsvraag echter een veel kleinere rol dan bij landelijke verkiezingen van komend jaar. In Bondsdagverkiezingen van de herfst 2017, zal het ook gaan om de vraag wie bondskanselier wordt en welke coalitie het land gaat leiden. Proteststemmers die nu afkomstig zijn van bijvoorbeeld de SPD of CDU zullen dan eerder geneigd zijn om strategisch een machtspartij te stemmen en terug te keren op het oude nest.

Spannend politiek jaar

Veel hangt af van hoe CDU en SPD het signaal van de kiezer zullen interpreteren. In ieder geval zei Gabriel zondagavond al dat de SPD niet zijn koers verandert. Één ding is duidelijk, het negeren dan wel stigmatiseren van de AfD zoals de afgelopen maanden het geval was, heeft niet het gewenste resultaat opgeleverd. De doorbraak van een rechts-populistische partij lijkt nu in Duitsland, óók in de landelijke politiek, steeds meer een reële mogelijkheid te worden. Een ongekend spannend politiek jaar staat het normaal gesproken zo stabiele Duitsland te wachten.

Job Janssen