‘Politicologen hebben AfD totaal verkeerd ingeschat’

De Duitse politiek en media zetten de AfD van begin af aan in de extreem-rechtse hoek. Onterecht, zegt hoogleraar politicologie Oscar Gabriel. Hierdoor komt terechte kritiek op de partij nu niet meer aan. Volgens de hem is de AfD inhoudelijk leeg en schrijven ze bewust een gematigd verkiezingsprogramma om eventuele strafvervolging te voorkomen.

Emeritus hoogleraar politieke cultuur en theorie Oscar W. Gabriel van de universiteit Stuttgart vindt dat de Duitse politiek, media en wetenschap de AfD verkeerd hebben ingeschat. Volgens hem mobiliseerde de partij veel meer stemmers dan voor mogelijk werd gehouden en werkt demonisering niet.

Kritiek op AfD komt niet meer aan

Hoe erg werd de AfD gedemoniseerd?

Zeker de eerste generatie van de AfD onder leiding van Lucke is flink gedemoniseerd, ja. Er was destijds geen enkele reden om die partij in de extreem-rechtse hoek te zetten. Het was een rechts-conservatieve partij zoals in zoveel Europese landen. Na Lucke is de partij echter zeer naar rechts opgeschoven. Programmatisch zitten ze ergens in de buurt van de Oostenrijkse FPÖ en díe club staat wel aan de rand van het politieke spectrum. Het was niet slim om de AfD direct vanaf het begin in de extreem-rechtse hoek te drukken, nu komt eventuele terechte kritiek minder goed aan.

In Nederland hebben we meer dan tien fracties in het parlement, waaronder veel kleine partijen. Duitsland heeft na de verkiezingen in 2013 nog maar vier partijen in de Bondsdag. Is dat eigenlijk wel gezond voor de democratie?

Er is geen optimaal aantal partijen in een parlement. Landen als Nederland en Denemarken kunnen met veel partijen stabiele regeringen vormen, terwijl het in België juist vaak misloopt. Aan de andere kant worden landen met weinig partijen, zoals in Groot Brittanië of in Frankrijk, niet per se beter geregeerd.

Het gaat er uiteindelijk om dat er voldoende partijen zijn die met elkaar willen samenwerken. Duitse kiezers neigen er naar hun onvrede te uiten in deelstaatverkiezingen en stemmen vervolgens op landelijk niveau weer een gevestigde partij. Ten tweede speelt de kiesdrempel van 5% een grote rol, kleine partijen kunnen zich inderdaad moeilijk vestigen.

AfD wordt landelijk niet zo groot als in deelstaten

U denkt dus dat het voor de AfD makkelijker is succes te boeken op deelstaatniveau dan in de Bondsdag?

Ik geloof niet dat de AfD landelijk zo groot gaat worden als op deelstaatniveau. In de deelstaatverkiezingen ligt de opkomst doorgaans erg laag. De AfD is er in geslaagd om niet-stemmers te mobiliseren tijdens de deelstaatverkiezingen van 13 maart. Zij zorgden voor een hogere opkomst.

Dat de AfD zoveel kiezers kan mobiliseren, hebben wij politicologen in Duitsland volledig verkeerd ingeschat. We dachten altijd dat bij een hoge opkomst extreme partijen het juist moeilijk hebben. Dat was dit keer wel anders. Maar op landelijk niveau is de opkomst zeker 20% tot 25%  hoger. Het electorale potentieel is voor de AfD dan relatief kleiner. Bovendien worden landelijke verkiezingen veel belangrijker geacht en dus stemmen mensen eerder voor een partij met regeringservaring.

De AfD heeft op 13 maart veel kiezers onder niet-stemmers weten te mobiliseren. Dat is winst voor de democratie toch?

Nou, dat weet ik nog zo net niet. Net als er geen optimaal aantal partijen in het parlement bestaat, is er ook geen optimale verkiezingsopkomst. Het beste voorbeeld is Zwitserland. Daar is de opkomst slechts 50%, terwijl men stabiele politieke verhoudingen kent. In de Weimarrepubliek was de opkomst 90% en werden de nationaal-socialisten verkozen. Je kunt dus simpelweg niet zeggen dat een hoge opkomst per se beter is voor de democratie.

Radicaler dan het partijprogramma

Hoe is het establishment omgegaan met de AfD?

Zeer verschillend. Vanuit de SPD hoorde je vaak de oproep om vooral niet met de AfD in discussie te gaan. Dat vind ik niet goed. Problemen los je pas op als je erover spreekt. Ik heb veel debatten gezien waaraan AfD-politici hebben deelgenomen. Daar zie je hoe leeg deze partij inhoudelijk eigenlijk is, er kwam niets! Die partij heeft geen oplossing voor het vluchtelingenprobleem anders dan: ‘we schieten op ze’.

De AfD heeft zojuist een 80-pagina’s dik programma aan de leden voorgelegd waarin ze uitgebreid hun standpunten toelichten. Ze zeggen, échte oorlogsvluchtelingen vangen we op, criminele asielzoekers sneller het land uit enzovoorts, heel concreet allemaal. Hoezo geen inhoud?

Ja, maar je moet een onderscheid maken tussen verkiezingsprogramma’s en dat wat er in de media wordt gezegd. Het geschreven programma, moet ik toegeven, is erg uitgewerkt en is niet veel anders dan wat andere conservatieve partijen opschrijven. Maar tijdens optredens van AfD-politici hoor je een veel rechts-populistischer geluid dan wat er in het programma staat. Dat gedetailleerde en gematigde programma is goed te verklaren; we kunnen in Duitsland partijen die zich tegen de democratie keren, laten verbieden.

Frauke Petry overleeft partijcongres

AfD-partijleider Frauke Petry staat onder druk op dit moment, gaat zij het partijcongres eind deze maand overleven?

Het gaat electoraal goed met de AfD dus er is niet direct een reden om de partijleiding weg te sturen. Dat zou niet erg rationeel zijn. Dus ja, zij gaat het congres nu wel overleven. Op lange termijn denk ik dat het nét zo zal gaan als met alle extreem-rechtse partijen, die gaan aan zichzelf ten onder.

Duitsland was zeker de laatste jaren het land van het politieke midden. Nu lijkt dat snel te veranderen en zoeken kiezers steeds meer de flanken op. Hoe kan dat?

We hebben te maken met twee processen in Duitsland. Sinds de hereniging hebben we te maken met een dalende opkomst en de tendens dat kiezers steeds vaker een afkeurend signaal willen afgeven aan de gevestigde partijen. Op landelijk niveau heeft dit zich nog niet doorgezet. Ik vind het écht verrassend dat het nu zo laat in Duitsland lijkt te gebeuren. De potentie voor rechts-populistische partijen is zeker niet kleiner dan in Oostenrijk, Nederland of België. Duitsland had blijkbaar een eurocrisis nodig om een partij als de AfD succesvol te maken.


Job Janssen