3 helden

Op 4 mei herdenken we alle slachtoffers die sinds de Tweede Wereldoorlog zijn gevallen. Alle slachtoffers? Niet echt, want over het algemeen staan we niet stil bij de enorme offers die de Russen hebben gebracht voor ook onze vrijheid. Vanuit Berlijn staan we stil bij verhalen uit Sint-Petersburg, Minsk en Charkov.

Bij de bevrijding denken we snel aan Normandië. Saving Private Ryan zeg maar. Die eerste 20 minuten op het strand. Hel op aarde. Bij die operatie verloren 3.000 geallieerde soldaten het leven. In de week daarna nog eens zo’n 3.000. Heftig, maar het valt in het niet bij een weekje oostfront: 174.000 dode Russen bijvoorbeeld bij de Duitse aanval op Koersk in 1943.

Tijd, geld, bloed

In totaal verliezen de nazi’s ruim 95% van hun militaire kracht in het oosten en daar komen ruim 20 miljoen Russen bij om. Laat dat getal even op je inwerken. Zonder die enorme offers was Duits nu geen keuzevak. Of zoals Stalin de bijdragen van de gezamenlijke geallieerden ooit samenvatte: Engeland leverde tijd, Amerika geld en Rusland bloed.

Sta daarom vandaag ook even stil bij de offers die de USSR bracht voor onze vrijheid. Ruim 20 miljoen Russen stierven voor onze vrijheid. Roy van Veen sprak twee helden en met de nabestaanden van een jonge cellist die in de oorlog het leven liet.

Alevtina – Sint-Petersburg

Alevtina. Foto: Roy van Veen

Alevtina. Foto: Roy van Veen

 

Op haar 17e is ze één van de ruim 700.000 burgers die na de Duitse inval door de Russische legerleiding is opgetrommeld om van Leningrad (nu Sint-Petersburg) een grote vesting te maken. Honderden kilometers stellingen worden gegraven en talloze bunkers en schuilkelders aangelegd. Rioleringen worden omgebouwd tot ondergrondse sluipwegen en kinderen zamelen lege flessen in voor de productie van molotovcocktails. Gedurende enige maanden kapt Alevtina bomen en hakt ze loopgraven.

Met de nazi’s voor de poorten van de stad ontbindt de legerleiding het arbeiderslegioen. De mannen worden met verouderde geweren, sabels en pikhouwelen naar het front gestuurd. De vrouwen krijgen verschillende taken in Leningrad. Alevtina brengt initieel gewonden naar het hospitaal en ze haalt lijken op. Later maakt ze deel uit van de brandweer en rent ze samen met bijvoorbeeld de beroemde componist Dmitri Sjostakovitsj op daken van huizen, fabrieken, theaters en musea om niet ontplofte Duitse brandbommen met een riek van het dak te gooien of om smeulende fosfor met zand te bedekken zodat de gebouwen geen vlam vatten.

De Duitse aanval op Leningrad mislukt, waarna de nazi’s besluiten de stad met haar drie miljoen inwoners uit te hongeren. De Spaanse generaal Franco stuurt 12.000 vrijwilligers om Hitler te helpen en ook de Finnen, Hongaren, Bulgaren, Roemenen, Italianen, Esten, Letten en Litouwers dragen hun steentje bij. Voordat de volledige omsingeling een feit is, evacueert de Russische legerleiding zoveel mogelijk kinderen, gewonden en zieken. Alevtina blijft met haar werkende ouders achter in de stad die nu dagelijks zucht onder artillerievuur en bombardementen. Naast haar nachtelijke werk op de daken moet ze overdag met haar moeder op zoek naar voedsel en in lange rijen staan voor een klein beetje brood.

Elektriciteit is er niet meer en voor verlichting zijn mensen aangewezen op een kleine geïmproviseerde kerosinelamp. Brandstof daarvoor is schaars en kaarsen zijn er nagenoeg niet.

Alevtina haalt tot in de winter van 1941 dagelijks twee emmers schoon water bij de watertanks in de wijk. Grote boilers zorgen dat het water in de tanks niet bevriest. Nadat de Duitsers de waterleiding gericht hebben vernietigd, moet de hongerende bevolking, ook Alevtina, met emmers richting rivier de Neva om drinkwater te halen.

Behalve de waterleiding vernietigen de nazi’s ook de pakhuizen met voorraden graan, suiker en andere grondstoffen. Om de bevolking van brood te kunnen blijven voorzien voegen de creatieve bakkers gemalen meelzakken en – handdoeken toe aan het meel.

Begin 1942 besluit de legerleiding tot het slopen van houten huizen, omdat het brandhout van de bakkers op is. Ook Alevtina’s ouderlijke huis moet eraan geloven. Ter vervanging moeten ze zelf een huis uitzoeken van mensen die de stad ontvlucht zijn. Uiteindelijk vinden ze een klein huisje zonder badkamer, maar met een woonkamer, slaapkamer, een kleine keuken en toilet. Het is voor de rest van het beleg hun thuis.

De situatie in de stad wordt steeds slechter. Er is nauwelijks eten en mensen hebben geen energie meer om schoon drinkwater uit de rivieren te halen. Aan wassen denkt niemand en iedereen zit onder de luizen en ander ongedierte. Wekelijks overlijden duizenden mensen aan honger en ziekte. De lijken blijven achter in de straten en trekken muizen en ratten aan. Om plagen en epidemieën te voorkomen brengt de pragmatisch ingestelde legerleiding duizenden katten naar de stad.

In februari 1943 bezwijkt Alevtina’s vader. Samen met haar moeder sleept ze hem door de spierwitte sneeuw naar het kerkhof in de hoop hem daar in het voorjaar, als de grond ontdooid is, te kunnen begraven. Een bleke rozé winterzon is de stille getuige van het drama.

Vanaf het voorjaar van 1943 wordt het langzaam beter in de stad. De Russen beginnen in de strijd tegen de nazi’s de overhand te krijgen en steeds meer voedsel bereikt de stad. Door de vele overlijdens zijn er ook minder monden te voeden, waardoor er voor de overlevenden meer brood is. Pas op 27 januari 1944 is de stad weer vrij.

Wel 872 lange dagen duurt het beleg uiteindelijk en daarbij komen ruim 1.3 miljoen Russen om.

Alevtina overleeft de belegering samen met haar moeder en wordt voor haar harde werk onderscheiden als held van de stad. Na de oorlog werkt ze als technicus aan de accu’s van de Sputnik. Daar leert ze haar man kennen. Samen krijgen ze één kind. Ze heeft geen hekel aan Duitsers, wel aan oorlog. Alevtina is nu 93 jaar oud en woont nog altijd in haar geliefde stad.

Yakov – Minsk

Yakov. Foto: Roy van Veen

Yakov. Foto: Roy van Veen

 

Hij is bijna 17 als hij samen met zijn broers bij Minsk in Wit-Rusland tegen zijn wil militair aan de bak moet als de nazi’s de USSR binnenvallen. Noodgedwongen verruilt Yakov de technische school voor de infanterie. De Russen kunnen de nazi’s niet tot stoppen dwingen en moeten ver terugtrekken. Die terugtocht eindigt rond de kerst 1941 in de buurt van Moskou. Yakov overleeft het bloederige winteroffensief in de metershoge sneeuw en wordt daarna overgeplaatst naar het zuiden van Rusland. Hij maakte gruwelijke dingen mee, zijn broers en vader overleven 1941 niet.

Via een bevriende commandant maakt hij in de Kaukasus de overstap naar de relatief veilige luchtmacht. Hij wordt technicus. Eerst op vliegvelden, later op bommenwerpers. In die hoedanigheid raakt hij betrokken bij de slag bij Stalingrad. Aansluitend vecht hij bij Charkov en Rostov in het oosten van Oekraïne. In 1944 is hij betrokken bij de vernietiging van de Duitse legergroep ‘Mitte’ rond Minsk, een omsingeling waarbij nazi’s net zoveel troepen verliezen als Engeland en Amerika samen gedurende de hele oorlog. In 1945 is Yakov tijdens de slag om Berlijn technicus/staartschutter op een jachtbommenwerper en is hij 76 dagen achtereen in actie rond en boven de Duitse hoofdstad.

Yakov is de enige mannelijke overlevende uit zijn familie en praat nooit over de oorlog. Zijn medailles en titels interesseren hem niet: “Tegenover één waardeloos plaatje metaal staan de levens van tientallen vrienden en familieleden.” Hij vindt zichzelf geen held, want hij deed wat “iedereen zou doen”.

Na de oorlog blijft hij bij de luchtmacht en dient hij door de hele Sovjet-Unie. Jakov trouwt en krijgt twee kinderen. Hij is nu 92 jaar oud, weduwnaar en net ingetrokken bij zijn dochter in Minsk. Zijn appartement doet hij cadeau aan zijn enige kleindochter. Yakov heeft het nog altijd niet op Duitsers.

Wit-Rusland verliest in vier jaar oorlog ruim 2 miljoen mensen. Dat is een kwart van de bevolking en op zichzelf al meer dan alle geallieerden bij elkaar aan slachtoffers hebben. Nederland kent één hongerwinter, de Wit-Russen hebben drie jaar honger. Ter vergelijking: Nederland heeft rond die tijd min of meer net zoveel inwoners als Wit-Rusland en kent in vijf jaar oorlog 187.000 doden, nog geen 10% van het aantal slachtoffers in Wit-Rusland.

Leonid – Charkov

Leonid (links). (Eigen archief)

Cellist Leonid (links). (Familie-archief)

 

Als de nazi’s de USSR binnenvallen, is Leonid 17 jaar oud. Hij is euforisch en wil niets liever dan de Duitsers bestrijden. Zijn ouders zijn tegen, maar Leonid moet en zal vechten. Alles voor de communistische heilstaat. Hij meldt zich als vrijwilliger bij het leger en aangezien rekruten minimaal 18 jaar oud moeten zijn, liegt hij over zijn leeftijd om toegelaten te kunnen worden.

Het pro-communistische gezin is pas na de Eerste Wereldoorlog verhuisd naar de USSR. Met de hele familie trekken ze van het Poolse Warschau naar Charkov in het huidige Oekraïne, omdat ze een grootse toekomst zien weggelegd voor het Rusland onder Lenin. In 1925 wordt Leonid daar geboren als zoon van een artistieke vader die leiding geeft aan een groot orkest. Leonid is een intelligente jongen die snel leert en hard werkt.

Bladmuziek van Leonid.

Bladmuziek van Leonid.

 

Hij speelt cello, schrijft muziek en is een getalenteerd tekenaar. Dan breekt de oorlog uit en dreigt dienstplicht voor Leonid. Zijn vader regelt via handige contacten vrijstelling voor zijn zoon, maar die accepteert de ontheffing niet, want hij kan niet wachten totdat hij ten strijde mag.

De strijd in de USSR is barbaars en miljoenen Russen worden in de eerste weken gedood of krijgsgevangen gemaakt. Het is een totale chaos bij de communisten en de nazi’s lijken vooral te strijden tegen de onmetelijke afstanden in het immense land. Om gaten te dichten worden Russische eenheden halsoverkop en zonder training en wapens naar het het strijdtoneel gestuurd.

Leonid zijn hoogtepunt komt aan het eind van de zomer van 1941. Eindelijk is het zijn beurt! Hij neemt afscheid van zijn ouders trekt enthousiast richting het front. Zijn gebalde vuist is het laatste dat zijn ouders van hem zien. Leonid sneuvelt vermoedelijk binnen twee dagen en niemand weet waar. Het Russische leger geeft hem pas ruim een jaar later (13 september 1942) formeel als vermist op.

Met Leonid zijn familie loopt het niet beter af. Alleen zijn zus ontsnapt aan de dood. Zij overlijdt in 2001 in Israël.

Roy van Veen

Roy van Veen (1970) - columnist bij Duitslandnieuws.nl - bouwde de eerste webshops van Nederland, stond vier jaar op Nederlands/Duitse markten met vis en vernieuwde met zijn telecombedrijf het betaalverkeer bij retailers in Nederland en Duitsland. Laatstgenoemde bedrijf is nu onderdeel van VodafoneZiggo. Met Tothem helpt hij organisaties hun verhaal te vertellen.

Twitter: @royalty
Contact: roy.van.veen@tothem.co
Columns: http://www.duitslandnieuws.nl/blog/author/roy-van-veen/