‘Poetsvrouw’ helpt SPD zichzelf opnieuw uit te vinden

Zelden ging het zó slecht met de SPD als nu. In de peilingen vallen de sociaaldemocraten nu onder de magische 20%. In aanloop naar de landelijke verkiezingen van 2017 moet de partij zich opnieuw uitvinden om mensen zoals 'poetsvrouw' Neumann weer achter zich te krijgen.

De SPD staat midden in de samenleving. Althans, dat willen de sociaal-democraten uitstralen op de conferentie over gerechtigheid maandag op het hoofdkantoor van de partij in Berlijn. De centrale foyer puilt uit met burgers, experts, partijleden en pers. Onder de buste van Willy Brandt hoopt de SPD antwoorden te vinden op de miserabele situatie waarin de partij zich bevindt.

“Niets komt vanzelf en zelden is het van lange duur”, zei oud-kanselier en SPD-leider Brandt ooit. De SPD heeft te lang gegokt op de loyaliteit van haar harde kern. Nu ook de Duitse kiezer steeds meer gaat zweven, blijken de sociaaldemocraten inhoudelijk de aansluiting op progressief Duitsland volledig kwijt zijn.

Voor het eerst in ruim tien jaar zakt de SPD virtueel nu door de magische ondergrens van 20%. De conferentie in het SPD-hoofdkantoor is het begin van een reeks ‘perspectiefdebatten‘ die uiteindelijk tot het verkiezingsprogramma voor de Bondsdagverkiezingen in 2017 moeten leiden. Er is nog een lang weg te gaan.

Poetsvrouw Neumann

De ster van de show werd niet partijleider Sigmar Gabriel maar ‘poetsvrouw’ Neumann. In onverbloemd Ruhrgebied-Duits legt zij uit wat de gevolgen zijn van de flexibilisering van de arbeidsmarkt, “je krijgt geen huurcontract met een tijdelijk werkcontract, geen krediet om je woning in te richten. Waarom zou ik op een partij stemmen die mij dat door de strot geduwd heeft?”

Als partijleider Gabriel zegt dat de coalitiegenoot CDU daar niet mee wilde werken, maakt Neumann het de partijleider lastig: “waarom blijven jullie dan bij die ‘zwartjes’ (de CDU-kleur)?

“Waarom zou ik op een partij stemmen die mij dat door de strot geduwd heeft?”

En daarmee legt schoonmaakster Neumann de vinger op de zere plek. Het is het eeuwige dilemma van de bestuurderspartij SPD, voor je idealen staan of meeregeren? Uitgerekend bij de sociaaldemocraten zijn de ideële verwachtingen erg hoog, en is de teleurstelling tijdens en na het regeren des te groter. Als kleine partij in de coalitie, krijgt de SPD nu niet de credits van het meeregeren. Door de compromissen die partij in de coalitie sloot, gooit de partij in de ogen van veel progressieve kiezers haar idealen opnieuw overboord.

Molensteen Agenda 2010

“Het was een grote fout dat wij sociaaldemocraten ermee hebben ingestemd om kapitaal minder te belasten dan arbeid”, stelde voorman Gabriel op de bijeenkomst. Hij refereert hiermee aan de Agenda 2010, een ingrijpend pakket aan arbeidsmarkt- en economische hervormingen, die onder SPD-kanselier Gerard Schröder in 2005 werd ingevoerd.

Met dit hervormingspakket moest de Duitse verzorgingsstaat en economie aansluiting vinden bij de competitieve Angelsaksische economieën. Overheidsdiensten werden geprivatiseerd, een activerend uitkeringsstelsel (Hartz systeem) werd ingericht, het ontslagrecht geflexibiliseerd, kortlopende werkcontracten en uitzendwerk gestimuleerd en ga zo maar door. Voor de SPD was Agenda 2010 wat Tony Blair en Wim Kok destijds ‘de derde weg’ noemde.

Gabriels citaat laat zien dat Agenda 2010 tot op de dag van vandaag als een molensteen om de nek van de SPD hangt. Schröder transformeerde Duitsland weliswaar van ‘zieke man’ tot economische motor van Europa maar de electorale prijs was hoog. Hij verloor de verkiezingen in 2005 van de toenmalige CDU-tussenpaus Angela Merkel. SPD-kiezers waren ontsteld over de neo-liberale koers en tienduizenden leden zeiden hun lidmaatschap op.

Met Agenda 2010 schudde de SPD haar ‘ideologische veren’ af en heeft de partij een structureel geloofwaardigheidsprobleem gekregen. Terwijl Merkel in de landelijke verkiezingscampagnes van 2009 en in 2013 Schröders hervormingspakket juist verdedigde, probeert de SPD met alle macht de meest pijnlijke hervormingen terug te draaien. Al meer dan tien jaar achtervolgt het Agenda 2010-spook de sociaaldemocraten en alles wijst er op dat Schröders hervormingsagenda in de verkiezingen van 2017 opnieuw een prominente rol gaat spelen.

Bibberen voor de AfD

En dan is er nog het succes van de AfD dat voor onrust en onenigheid zorgt in de SPD-gelederen. Al sinds de oprichting in 2013 probeert de partij de rechts-populisten in de extreem-rechtse hoek te drukken. Maar omdat AfD-oprichter Bernd Lucke – zeker in retrospectief – toch vooral een euroscepticus was en zich gematigd kritisch uitte op migratie en integratie, was demonisering gedoemd te mislukken. Het straalde negatief op de SPD af en bevestigde het beeld van elitaire bestuurderspartij. 

Na de verloren deelstaatverkiezingen in Baden-Württemberg en Saksen-Anhalt van 13 maart en de vrije val in de peilingen, gaan er binnen de partij steeds meer stemmen op om anders met de AfD om te gaan. De rechts-populisten haalden een goed resultaat onder teleurgestelde traditionele SPD-kiezers die al jaren niet meer naar de stembus gaan. 

Partijprominent Olaf Scholz, burgemeester van Hamburg en veel genoemde opvolger van partijleider Gabriel, riep in een interne brief onlangs op tot ‘discussie in plaats van demonisering’. “Ook over de moeilijkheden en problemen van Europa moeten we duidelijk zijn” en over de integratie van minderheden “moeten we niet een te rooskleurig beeld van de multiculti schetsen”, zegt Scholz. 

Met nieuw gezicht weg uit het midden

Net als tijdens de regering Merkel 1 (2005-2009) is de SPD opnieuw een onherkenbare regeringspartij. Ze hebben, zeker in het eerste regeringsjaar 2013/2014, een aantal belangrijke campagnethema’s er door gekregen. Zoals het minimumloon en pensioen na 45 jaar dienstjaren. Bij acute problemen, zoals de Griekse schuldencrisis en in de vluchtelingenproblematiek raakte de partij, en vooral partijleider Gabriel aan het zwabberen. De naar links opgeschoven Merkel, eigenlijk de ideale SPD-bondskanselier, moet regelmatig door de SPD worden verdedigd tegen aanvallen van de conservatieve Beierse zusterpartij CSU. 

Niemand gaat er nog vanuit dat de huidige partijleider Gabriel de lijsttrekker voor de komende Bondsdagverkiezingen in 2017 gaat worden. Daarvoor heeft hij teveel steun in de eigen partij verloren. Zelf riep hij onlangs op tot een korte maar krachtige SPD-lijsttrekkersverkiezing met twee of drie leidende SPD’ers. 

Op sociaal-economisch beleid betekent dat een coherent antwoord formuleren op de vraag hoe de SPD de toekomst van de verzorgingsstaat ziet, meer dan zoals nu links en rechts wat bijschaven. De partij moet een antwoord vinden over hoe je een streng maar rechtvaardigheid integratiebeleid voert, zonder dat het ten kosten gaat van de binnenlandse solidariteit. Tot slot moet je ‘poetsvrouw’ Neumann uitleggen waarom je mee wilt regeren maar toch niet in staat bent een einde te maken aan uitbuiting op de arbeidsmarkt. Waarschijnlijk krijgt mevrouw Neumann uiteindelijk gelijk en moet de SPD afscheid nemen van de ‘zwartjes’.


Job Janssen