Brexit laat zien hoe slecht Duitsland Europa aanvoelt

Nu de Britten uit Europa stappen blijven de Duitsers vertwijfeld achter. Voor velen wordt Duitsland na de Brexit té machtig. Het dreigt zelfs een splijtzwam te worden in de coalitie van Merkel. De naoorlogse Duitse angst voor zichzelf borrelt weer op.

Brexit brengt Berlijn in een nog moeilijkere positie. Duitsland moet nog meer het voortouw nemen in Europa, maar voelt daarbij moeilijk de sentimenten van andere landen aan. Tijdens de Griekse schuldencrisis en de vluchtelingencrisis nam Merkel opvallend zichtbaar het voortouw. Zij legde aan Griekenland, feitelijk aan heel Europa, haar ijzeren Duitse begrotingsdiscipline op.

Tijdens de vluchtelingencrisis bewandelde ze met haar Wilkommenskultur een wereldvreemde weg te midden van Europese landen die te kampen hebben met rechts-populistische anti-migratiepartijen. Dat is vragen om problemen. Duitsland raakte daardoor steeds verder van Europa verwijderd.

Einzelgänger Duitsland

Het is goed dat Duitsland uit zijn schulp kruipt en Europa durft te leiden. Het economische en politieke overwicht sloeg de Duitse-Franse as al jaren uit het lood. Maar Merkel voelt de rest van Europa slecht aan. Terwijl Duitsland bij elke crisis machtiger wordt, kiest zij telkens weer voor oplossingen waarmee ze tegen de haren van de andere lidstaten in strijkt.

Tijdens economische crises legde minister van Financiën Wolfgang Schäuble (CDU) de zwaar getroffen Zuid-Europese landen een volstrekt irreële begrotingsdiscipline op. In plaats van in onderwijs of jeugdwerkloosheid te investeren, moesten zij hun bezittingen privatiseren, hun pensioenen korten en werkgelegenheidsprogramma’s stopzetten. Het voedde de Zuid-Europese angst voor een Duits Europa dat door het groot-kapitaal wordt geregeerd. Niet voor niets kampen deze landen nu met links-populisten, zoals het Griekse Syriza en het Spaanse Podemos, die zich verzetten tegen een corporate Europe.

Ook in Oost-Europa groeide afgelopen jaar het verzet tegen het Duitse leiderschap. Het opleggen van een vluchtelingenquotum voor de jongste lidstaten van de Unie wordt ervaren als een ernstige inbreuk op hun met moeite teruggewonnen nationale soevereiniteit. In 2004 en 2007 traden ze nog juichend toe tot de Europese Unie, nu groeit de angst voor een EU die zich gedraagt als de toenmalige Sovjet Unie. En dat mag Duitsland zich aanrekenen. In deze landen zijn het nu de rechts-nationalisten, zoals de PiS-partij in Polen of Viktor Orbáns Fidesz-partij in Hongarije, die het het debat over Europa bepalen.

Keerpunt in het Duitse zelfvertrouwen

Het WK van 2006 was het moment van ommekeer in de Duitse eigen perceptie. Tijdens het ‘zomersprookje’ was het weer toegestaan om met vlaggen te zwaaien, het jonge nationale team speelde mooi voetbal en economisch stak er een rugwind op. Berlijn werd Europa’s capital cool. De Duitsers gingen weer van zichzelf houden en dachten dat andere Europeanen dat ook zouden doen.

De schok was daarom groot toen tijdens de schuldencrisis Merkel en andere Duitse politici werden afgebeeld als nazi’s. En dat terwijl de Duitsers toch hun hard verdiende centen in het land staken om ze financieel op de been te houden. Maar ook Boris Johnson vergeleek de EU als een superstaat zoals Hitler die ook wilde. Dergelijke nazi-vergelijkingen raakten de Duitsers hard, veel harder dan ze wilden toegeven. Het maakt niet alleen duidelijk hoe machtig maar ook hoe eenzaam Duitsland in Europa is geworden.

Cover van der Spiegel 03/04 2015

Cover van der Spiegel 03/04 2015

 

Sinds 2013 is daar ineens de Alternative für Deutschland (AfD) die het land van zichzelf laat schrikken. Duitsers zaten in de afgelopen jaren in een diepe ontkenningsfase. Politici, journalisten en academici konden zich simpelweg niet voorstellen dat xenofobie, anti-migratie, anti-islam en eurosceptische sentimenten in Duitsland een serieuze politieke thuishaven konden vinden.

Tot een paar maanden geleden waren zij ervan overtuigd dat elke uiterst-rechtse partij in Duitsland aan zichzelf ten onder gaat. Het tast het morele superioriteitsgevoel aan dat in de afgelopen jaren deel is gaan uitmaken van de Duitse identiteit. Nie wieder maakt plaats voor also doch. 

Brexit bevestigt de ontsporing van het Duitse Europa

De Brexit laat nu ook in Duitsland alle alarmbellen rinkelen. CDU-partijprominent en parlementair staatssecretaris Jens Spahn zei donderdag tegen Duitslandnieuws: “het is duidelijk dat we zo niet verder kunnen”. Partijleider Sigmar Gabriel uitte zaterdag op een Europa-conferentie stevige kritiek op de harde begrotingslijn van de CDU-minister van Financiën Wolfgang Schäuble: “hij maak met zijn opgeheven vingertje Europa kapot”. Nog geen week oud, en nu al dreigt de Brexit de coalitie van Merkel te splijten.

Beide partijen willen een volstrekt andere richting op met Europa. Gabriels partij-collega en president van het Europees parlement Martin Schulz pleit voor een kleinere, efficiëntere maar sterkere Europese Commissie die moet functioneren als een échte regering. Volgens Sigmar Gabriel heeft zo’n omvangrijke Europese Commissie ertoe geleid dat alle 27 commissarissen zich willen bewijzen en zich gaan bezighouden met de kleinste details, “met dingen die je beter lokaal kunt regelen”.

Schäuble daarentegen vindt dat de EU-lidstaten nu aan zet zijn om een snelle oplossing te vinden voor de Europese crisis. “Wanneer de Commissie niet meedoet, dan nemen wij het heft in eigen hand en lossen we de problemen tussen de regeringen onderling op”, zei hij zondag tegen die Welt. Schäuble pleit tegen de zin van Merkel en de SPD al langer voor een Europa van verschillende snelheden, waarbij Duitsland en Frankrijk het voortouw nemen.

David Cameron met Angela Merkel en haar man Joachim Sauer in 2013. Foto: Number 10 (CC, Flickr)

Merkel kijkt voorlopig de kat uit de boom

Bondskanselier Merkel houdt zich tot op heden op de vlakte. Volgens haar hoeven de verdragen niet te worden aangepast en is het instrumentarium zoals het er nu ligt, voldoende. Hoewel een Brexit haar veel mogelijkheden biedt om Europa naar eigen idee in te richten, begrijpt zij dat dit niet het moment is om publiekelijk te spreken over verdere integratie. Daarom wil ze voorlopig niets en kijkt de kat uit de boom.

Toch is Merkel wel aan zet nu. Europa verwacht van haar een uitweg uit de crisis. Haar huidige koers waarbij ze de status quo in stand houdt, heeft geen draagvlak meer. Ze zal tegemoet moeten komen aan de sociale wensen van Zuid-Europa en de zorgen van de Oost-Europeanen zonder de netto-betalers in West-Europa, waaronder Nederland, van zich te vervreemden. Meer dan ooit in de geschiedenis van de naoorlogse Europese samenwerking, ligt het lot van Europa in de handen van een persoon.

Job Janssen