Niets te winnen voor Merkel in deelstaatverkiezingen Berlijn

Berlijn maakt zich op voor een onvoorspelbare verkiezingsweek. Merkels CDU zoekt na het verkiezingsdebacle van 4 september naarstig naar antwoorden. De AfD wil tijdens de deelstaatverkiezingen van zondag 18 september in de Duitse hoofdstad laten zien dat ze kunnen besturen. Voor de SPD kan Berlijn een tweede lichtpuntje worden in een verder inktzwart jaar.

De deelstaatverkiezingen in Berlijn op 18 september lijken op het eerste oog erg op die van Mecklenburg-Voor-Pommeren van 4 september. De kiezer is de zittende coalitie van SPD en CDU beu, de AfD overvleugelt Merkels CDU als de partij van ‘recht en orde’ en de SPD lijkt ondanks zware verliezen de grootste partij te blijven. Maar het jonge, liberale en grootstedelijke Berlijn is een volledig ander speelveld dan het vergrijsde en landelijke plattelandsgebied in het noordoosten van Duitsland.

De Duitse hoofdstad kampt met andere problemen zoals woningnood, werkloosheid, krakersgeweld, gebrekkige infrastructuur en integratieproblemen. Bestuurlijk is er veel mis in Berlijn. De opening van het Berlijnse vliegveld in 2017 lijkt niet meer haalbaar. Bij de Berlijnse ambtelijke diensten is het een chaos, een adreswijziging doorgeven duurt minimaal twee maanden. Sinds de ontruiming van het beroemde kraakpand Rigaer94, is er een oorlog aan de gang tussen politie en krakers.

Anders dan in Mecklenburg-Voor-Pommeren speelt Merkels migratiepolitiek een minder prominente rol in de stad waar afgelopen jaar 54.000 vluchtelingen werden opgevangen. De grote partijen laten in Berlijn een ander gezicht zien.

Boerkadiscussie laait weer op

Na de pijnlijke nederlaag in Mecklenburg-Voor-Pommeren is het onrustig binnen Merkels Union (CDU/CSU). De kritiek op Merkel wordt harder en fundamenteler. De discussie binnen de Union over een boerkaverbod, het afschaffen van de dubbele nationaliteit en een bovengrens voor migranten, laait weer in alle hevigheid op. De Beierse CSU neemt steeds meer standpunten over van de AfD. Vorige week pleitten Merkels Beierse partijgenoten voor het verlenen van voorrang aan christelijke migranten en het terugsturen van asielzoekers naar niet-veilige staten zoals Afghanistan.

Met de monsterzege van de AfD (21% van de stemmen) in de noordoostelijke deelstaat lieten kiezers hun onvrede blijken over het vluchtelingenbeleid van de bondsregering. De rechterflank van de CDU en zusterpartij CSU zien in de uitslag van afgelopen zondag hun kritiek op Merkel bevestigd. Na komende zondag zal de roep om strengere veiligheidsmaatregelen en integratieregels alleen maar toenemen.

Slechte vooruitzichten voor Merkel

Een goede uitslag tijdens de deelstaatverkiezingen in Berlijn op 18 september kan de schade mogelijk beperken, maar echt winnen kan ze niet. Doet de CDU het beter dan verwacht, heeft het CSU-veiligheidsoffensief effect. Bij een slechter resultaat dan verwacht ligt het aan Merkels vluchtelingenbeleid.

In de peilingen zakken de christendemocraten onder de 20%. De Berlijnse CDU-leider Henkel hield zich in de campagne krampachtig vast aan een boerkaverbod en het afschaffen van de dubbele nationaliteit, zelfs nadat de partijleiding er afstand van had genomen. Henkel wil de ‘law-and-order’ politicus zijn in een links-liberale stad die moeite heeft met autoriteit.

Bron: infratest Dimap

Opiniepeiling Berlijn van 9 september. Tussen haakjes het percentage stemmen uit 2011. Bron: infratest Dimap

Vals lichtpuntje voor de SPD

De SPD haalt opgelucht adem. De sociaaldemocraten verloren zondag 5% ten opzichte van 2011 maar werden met 30,5% van de stemmen veruit de grootste partij in de deelstaat. SPD-kandidaat Erwin Sellering liet zien dat het doodverklaren van Merkels ‘wir schaffen das’ stemmen op kan leveren. De ‘vader des vaderlands’ van Mecklenburg-Voor-Pommeren wist zich te positioneren als tegenwicht tegen de rechtspopulisten, voor de ‘bezorgde burger’ voor wie de AfD nog een brug te ver is. Een strategie die in het veel linksere Berlijn met een sterke Linke en Groenen partijen niet opgaat. In de hoofdstad laten de sociaaldemocraten daarom een veel socialer gezicht zien.

Voor de onder druk staande landelijke SPD-leider Sigmar Gabriel gloort een tweede lichtpuntje zondag. Zijn partij wordt volgens de laatste peilingen de grootste partij ondanks veel, wellicht het meeste, stemmenverlies. Grootste partij worden is voor de sociaaldemocraten tegenwoordig alles behalve vanzelfsprekend. Gabriel zal de winst in de deelstaatverkiezingen deze maand waarschijnlijk aangrijpen als ‘nieuwe start’ en zich nadrukkelijker van Merkels vluchtelingenbeleid distantiëren.

De partij neemt daarmee een groot risico. Dat Sellering in Mecklenburg-Voor-Pommeren en SPD-burgermeester Michael Müller in Berlijn het redelijke alternatief zijn, houdt allerminst in dat dat kiezers de zwalkende Gabriel hetzelfde toedichten. Bovendien maken de sociaaldemocraten zich zo wel erg afhankelijk van de populariteit van Merkel. Zij liet eerder zien dat ze in staat is een comeback te maken.

Uithangbord AfD

Het liberale Berlijn krijgt een rechtspopulistische partij in de gelederen. Volgens de laatste peilingen zal de AfD met dubbele cijfers de Berlijnse politieke arena betreden. In enkele kiesdistricten mogen de rechtspopulisten zelfs hopen op bestuurlijke posten.

De Berlijnse AfD is liberaler dan in de meeste Oost-Duitse deelstaten zoals Mecklenburg-Voor-Pommeren. In de hoofdstad willen ze laten zien klaar te zijn voor het grotere werk. “Berlijn moet het uithangbord worden van de bestuurlijke kwaliteiten van de AfD”, zei lijsttrekker Georg Pazderski tegen de persbureau dpa.

De AfD-partijbonzen lieten zich in Berlijn niet zien. Dat was in Mecklenburg-Voor-Pommeren wel anders. Daar was het een komen en gaan van ultra-conservatieve AfD-politici zoals Björn Höcke en Alexander Gauland. In Berlijn wil de partij juist wegblijven bij het nationaal-conservatieve karakter dat de Oost-Duitse AfD kenmerkt. De rechtspopulisten in Berlijn proberen zelfs met een opvallende postercampagne de binnenstedelijke hipster te lokken.

Start verkiezingsjaar 2017

Er is de partijen veel aan gelegen om het verkiezingsjaar 2017 goed te beginnen. De AfD heeft de beste papieren. Zij worden zondag in het tiende (van de zestien) deelstaatparlement gekozen. Volgend jaar volgen Saarland (26 maart), Sleeswijk-Holstein (7 mei) en de grote generale repetitie in Noordrijn-Westfalen op 14 mei. De AfD is dan definitief gearriveerd als geaccepteerde volkspartij ondanks de interne strubbelingen.

Een goede uitslag in Berlijn kan SPD-leider Gabriel weer wat kleur op de wangen geven. In ieder geval stijgen zijn kansen voor het lijsttrekkerschap voor de Bondsdagverkiezingen. Nu durft niemand zich te bewegen binnen zijn partij, bang dat Angela Merkel haar derde kandidatuur aankondigt.

Merkel wacht tot komend voorjaar met het aankondigen van een eventuele derde termijn. Het vluchtelingenthema is nog te dominant aanwezig in het publieke debat. Bovendien is het nu te onrustig binnen de Union. Nu een derde termijn aankondigen zou door de CSU nu als provocatie worden gezien. Binnen Merkels Union moet er eerst een oplossing worden voor de loopgravenoorlog waarin CDU en CSU zich nu al bijna een jaar bevinden. De komende maanden zijn er maar liefst zes overleggen gepland om de strijdbijl te begraven.

Job Janssen