Linkse partijen smeden pact tegen Merkel

De linkse partijen Linke, Groenen en SPD spannen samen om bondskanselier Angela Merkel in 2017 buiten de regering te houden. Sinds de Duitse hereniging mislukte elke poging voor meer linkse samenwerking in de Bondsdag. Door de opkomst van de AfD, de desastreuze staat van de SPD, het normaliseren van die Linke en de verwachte kandidatuur van Merkel voor een vierde termijn, voelen de linkse partijen zich genoodzaakt om samen te werken.

Vertegenwoordigers van de drie partijen spraken dinsdag in Berlijn over de mogelijkheden van een linkse regeringscoalitie in 2017. Die gesprekken verliepen zo positief dat een tweede gespreksronde in december is gepland.

Toch moeten nog de nodige barrières en oud zeer worden overwonnen voordat de partijen met elkaar in zee gaan. Merkels CDU ervaart de deelname van coalitiepartner SPD aan de gesprekken als een dolksteek in de rug.

SPD tot samenwerking gedwongen

De SPD zakte donderdag in de INSA-peiling naar 21,5%. Voor de sociaaldemocraten, die zichzelf als brede volkspartij zien, is dat een beschamend laag percentage. Net als in de regering Merkel 1 (2005-2009) is de partij volstrekt onherkenbaar in de huidige coalitie. Partijleider Sigmar Gabriel oogst weinig vertrouwen onder kiezers en zijn eigen achterban. Omdat partijprominenten zich nu niet durven te kandideren, is hij mogelijk de enige kandidaat voor het lijsttrekkerschap.

Veelgenoemde kandidaten zoals de minister-president van Noordrijn-Westfalen Hannelore Kraft, de voorzitter van het Europese Parlement Martin Schulz of de Hamburgse burgermeester Olaf Scholz, staan nu niet te popelen om zich als lijsttrekker te kandideren omdat een kanselierschap voor de SPD nu ver buiten bereik is.

Links blok helpt de SPD

Door als links blok campagne te voeren maakt de SPD kans op het kanselierschap. Het perspectief op een linkse coalitie mobiliseert namelijk kiezers die anders wellicht thuisblijven.

Bovendien kijken de sociaaldemocraten met argwaan naar de conservatieve vleugels van de CDU en de CSU die door de opkomst van de AfD de partij naar rechts willen trekken. Het biedt de partij van Gabriel een uitgelezen kans om daar een duidelijk links verhaal tegenover te zetten en zo weer wat kleur op de wangen te krijgen.

Moeizame verhouding tot die Linke

De sociaaldemocraten moeten dan wel over hun schaduw heen springen en toenadering zoeken tot de die Linke. En dat ligt gevoelig in de partij. De socialistische Linke kwam voort uit de communistische partij SED, enige politieke partij in de DDR. Ook in de Oost-Duitse SPD is hier nauw mee verweven. In het westen, waar Die Linke minder aanhang heeft, werd de partij vaak in verband gebracht met radicale groeperingen waaronder de Rote Armee Fraktion. De conservatieve west-Duitse vleugel van de SPD zag samenwerking daarom nooit zitten.

Die Linke schoof de afgelopen jaren onder leiding van Gregor Gysi echter naar het midden op. Zo wil de partij bijvoorbeeld niet langer dat Duitsland uit de de NAVO stapt of dat het Duitsland principieel niet deelneemt aan militaire (vredes-)operaties.

Maar Gregor Gysi is geen partijleider meer. Hij maakte plaats voor hardliner Sarah Wagenknecht, die een ingewikkelde verhouding heeft tot de SPD. Zij vindt dat de sociaaldemocraten hun principes verloochenen door met de CDU in een grote coalitie te stappen. Wagenknecht was deze regeerperiode de luis in de pels voor de SPD.

Protest- of regeringspartij

Binnen Die Linke woedt al jaren een fel debat over de vraag of de partij moet meeregeren of niet. Met Gysi’s goedkeuring stapte die Linke in 2014 in Thüringen voor het eerst in een linkse deelstaatregering en leveren met Bodo Ramelow de eerste minister-president in de geschiedenis van de partij.   

Na eerdere deelname in deelstaatregeringen in Berlijn, Mecklenburg-Voor-Pommeren en Brandenburg, is Die Linke geen anti-establishmentpartij meer. Die rol heeft de rechtspopulistische AfD van de socialisten overgenomen.

Verschillende geluiden

Vanuit die Linke komen na de gesprekken dinsdag verschillende geluiden. Fractievoorzitter Caren Lay noemde de gesprekken op de Mitteldeutsche Rundfunk een grote stap naar een linkse coalitie. Volgens haar zijn “de overeenkomsten duidelijk groter dan de verschillen.”

De duo-fractievoorzitter Heike Hänsel was een stuk sceptischer. “De goede sfeer kan niet verbergen dat de SPD en de Groenen ver verwijderd zijn van de eisen van Die Linke om de verzorgingsstaat in ere te herstellen en te komen tot een pacifistische buitenlandse politiek.”

Inhoudelijke struikelblokken

Inhoudelijk zitten de grootste struikelblokken voor linkse samenwerking de Europese- en buitenlandse politiek en de toekomst van de verzorgingsstaat. Die Linke staat zeer sceptisch tegenover de Europese samenwerking. Zij vinden de EU een gevaarlijk conglomeraat van grote bedrijven en banken die de sociaal-economische verworvenheden van Europese burgers bedreigt. Bovendien willen ze de wapenexport, een belangrijke sector van de Duitse economie, volledig aan banden leggen.

Het sociaal-economische hervormingspakket Agenda 2010 van de regering Schröder (SPD) aan het begin van dit millennium, wordt door Die Linke verafschuwd. Het is al een decennium het mikpunt van kritiek op de SPD. Met Agenda 2010 werd de arbeidsmarkt geflexibiliseerd en kwam er een systeem waarmee mensen actief uit de uitkering worden gehaald, het zogenaamde Hartz-systeem. Agenda 2010 is voor Die Linke een principieel punt. Sarah Wagenknecht zei eind september nog dat een linkse coalitie in 2017  alleen mogelijk is wanneer de SPD er resoluut afstand van neemt.

Dealmaker Groenen

Cruciaal voor linkse samenwerking spelen de Groenen. Zij kunnen de twee uitersten op links met elkaar verbinden. De politieke leiding van de Groenen in de Bondsdag ziet een linkse coalitie wel zitten. “Wij willen als Groenen in 2017 de realistische optie hebben om de grote coalitie (SPD en CDU/CSU) weg te sturen”, zei partijleider Simone Peter dinsdag.

Maar de partij kent tegenwoordig een sterke conservatieve flank sinds Wilfried Kretschmann overtuigend de verkiezingen in Badem-Württemberg won. Hij vertegenwoordigt een economisch liberale en burgerlijk-conservatieve stroming en voelt zich meer thuis bij de CDU/CSU dan bij de overige linkse partijen. Twee weken geleden presenteerde ook de Groenen in Noordrijn-Westfalen een verkiezingsprogramma dat de nadruk legt op binnenlandse veiligheid en economische groei. Daarmee onderscheidt het zich nauwelijks nog van de CDU. 

Irritatie bij CDU/CSU

Voor Merkels partij voelt de deelname van coalitiegenoot SPD, en vice-kanselier Sigmar Gabriel in het bijzonder, aan de gesprekken als verraad. De voorzitter van de Beierse CSU, Andreas Scheuer, vindt dat SPD-leider Sigmar Gabriel op moet stappen: “als vice-kanselier ga je niet naar ga je zo’n bijeenkomst. Iemand met fatsoen zou zijn functie neerleggen”, zei hij dinsdag in Berlijn. Het laat zien dat het huwelijk tussen de SPD en de CDU/CSU nu echt voorbij is.

Een linkse coalitie is het absolute schrikbeeld voor de CSU en de conservatieve vleugel van de CDU. Door het electorale succes van de AfD trekken zij hun partij naar rechts. Sinds het op gang komen van de vluchtelingenstroom in 2015 strijden CDU en CSU onderling fel over het migratiebeleid. De sfeer tussen de CSU en CDU is daardoor verziekt. Een linkse coalitie als gemeenschappelijke vijand kan de zusterpartijen mogelijk weer bij elkaar brengen.

Linkse coalitie in rechts Duitsland

Een linkse coalitie is de Bondsdag is electoraal niet ondenkbaar. Momenteel staan de drie linkse partijen samen op 46% in de peilingen. Wanneer het de SPD, Groenen en Linke lukt om tot een gemeenschappelijke strategie te komen, kan dat een nieuwe elan geven aan de vermoeid ogende linkse politiek Duitsland. Zo kan het gebeuren dat terwijl Duitsland door het succes van de AfD verrechts, het land straks door een linkse coalitie wordt geregeerd. 

Job Janssen