In de praktijk bij Van Diepen Van der Kroef Advocaten

Axel Hagedorn: Coalitie Jamaica wordt een wankel experiment

Nu de SPD de oppositie in wil, blijft de Jamaica-coalitie voor Angela Merkel als enige optie voor een meerderheidskabinet. Duitsland-expert Axel Hagedorn heeft grote twijfels of ze dat voor elkaar krijgt.

Als Angela Merkel voor een meerderheidskabinet wil gaan, blijft als enige realistische optie een samenwerking van CDU/CSU, FDP en de Grünen over: de zogenaamde coalitie van Jamaica. Ik heb zeer grote twijfels of dit zal lukken.

Nu is Angela Merkel net als Mark Rutte een persoon die bruggen kan bouwen, maar een kabinet met deze partijen zal vanaf dag één een wankel experiment zijn.

CDU en CSU niet op één lijn

Ten eerste zitten CDU en CSU niet op één lijn. De christendemocraten hebben een lijstverbinding, maar de CSU is alleen in Beieren als partij aanwezig. Partijleider Horst Seehofer heeft al aangekondigd dat hij voor zijn partij een meer rechts profiel wil. Hierin moet zusterpartij CDU wat hem betreft volgen.

Seehofer zit op hete kolen, want in Beieren zijn er in de herfst van 2018 deelstaatverkiezingen. De CSU heeft in Beieren 10% verloren ten opzichte van de bondsverkiezingen in 2013 en kwam dit jaar niet verder dan ‘slechts’ 38,5%. Dit is een rampzalig resultaat voor een partij die gewend is om de absolute meerderheid te halen.

De discussie binnen de CDU/CSU wordt ook niet eenvoudiger omdat op 15 oktober vervroegde verkiezingen in de deelstaat Nedersaksen plaatsvinden. De SPD is in Nedersaksen vele malen sterker dan landelijk en de CDU moet daarom vrezen om hier niet de grootste te worden.

CSU vs. Groenen in Jamaica

Een Jamaica-coalitie waarin de Groenen moeten samenwerken met de conservatieve CSU uit Beieren lijkt ook zeer onwaarschijnlijk. Als het bijvoorbeeld gaat om de vluchtelingenpolitiek staan ze lijnrecht tegenover elkaar.

Ook de liberale FDP onder Christian Lindner en de Grünen hebben tijdens de verkiezingscampagne laten zien dat ze het op diverse punten zeer oneens zijn. Eigenlijk is het een coalitie van vier partijen met grote meningsverschillen over bijvoorbeeld infrastructuur, belastingen, veiligheid, sociaal-economische politiek, vluchtelingen of inburgering.

De FDP heeft nog een ander ‘psychologisch’ probleem. Zij werden vier jaar geleden vernederd en kwamen voor het eerst sinds 1949 niet in de Bondsdag omdat ze de kiesdrempel van 5% niet haalden. Kiezers verweten de liberalen dat ze enkel op het pluche wilden blijven zitten en inhoudelijk niets te bieden hadden. Als de FDP nu te snel al in een coalitie met de Grünen stappen, keren deze verwijten onherroepelijk terug.

De politieke en maatschappelijke druk om wel een coalitie te vormen is groot, maar of zo’n kabinet een hele kabinetsperiode zal overleven, betwijfel ik. De CSU zal door de aankomende verkiezingen in Beieren in 2018 een rechtse politiek voorstaan om de AfD de wind uit de zeilen te nemen.

De Grünen willen eigenlijk wel graag regeren, maar de linkse vleugel zou hooguit schoorvoetend op een partijcongres de deelname aan de coalitie goedkeuren. Als de peilingen vervolgens voor de Grünen een negatieve trend laten zien, zal de linkse vleugel van de partij in opstand komen.

CDU kan veel kiezers verliezen

De CDU heeft een groot opvolgingsprobleem. Wie Merkel kan opvolgen is volstrekt onduidelijk. Ik verwacht een zware machts- en richtingsstrijd met potentiële gevolgen voor het electoraat. Het is goed denkbaar dat de CDU net als de SPD veel kiezers verliest.

Als de FDP zich minder als clientèlepartij voor ondernemers presenteert en duurzaam op de kiezers van de CDU aast, kunnen de liberalen potentieel 15% van de stemmen halen. Het is aannemelijk dat de opvolgingsproblematiek al over twee jaar zal spelen en daardoor ontstaat er een extra druk op de coalitie. Peilingen kunnen in die periode een grote rol van de een of andere partij om de coalitie te verlaten.

Wat als Jamaica niet lukt?

Als er geen meerderheidscoalitie kan worden gevormd, blijft alleen een minderheidskabinet van de CDU/CSU over, gesteund door wisselende partijen. Dit is nog nooit in Duitsland vertoond en ik vraag me af of Merkel zich hier überhaupt voor ter beschikking zal stellen. Ik kan het me haast niet voorstellen.

Het is ook niet makkelijk. Want de wisselende meerderheden leveren geen voorspelbaar beleid op. Dat brengt economische risico’s voor Duitsland met zich mee.

Nieuwe verkiezingen

Het wordt nu bijna doodgezwegen in de Duitse media, maar het is geenszins uitgesloten dat er nieuwe verkiezingen zullen moeten komen.

De Duitse Bondsdag heeft niet het recht om zichzelf te ontbinden. Het initiatief ligt bij de Duitse bondspresident. Art. 63 lid 4 van de Duitse grondwet bepaalt dat de president het parlement kan ontbinden als de bondskanselier niet met meer dan 50% van de stemmen wordt gekozen.

Nu is aannemelijk dat Angela Merkel in ieder geval meer dan 50% van de stemmen kan verwachten, maar de vraag blijft of zij als bondskanselier gekozen wil worden in een minderheidsregering.

Vertrauensfrage

Art. 68 van de Duitse grondwet biedt een tweede mogelijkheid. Dan moet de bondskanselier de zogenaamde Vertrauensfrage stellen. Dit komt aan de orde als de bondskanselier niet meer verzekerd is van meerderheidssteun door een bestaande coalitie, waardoor bepaalde politieke besluiten worden geblokkeerd.

Door de Vertrausfrage aan het parlement te stellen, wordt eigenlijk indirect gepolst of nieuwe verkiezingen nodig zijn. Dit gebeurde voor het laatst onder Gerhard Schröder in 2005. Hij kreeg toen onvoldoende steun en de toenmalige bondspresident Köhler ontbond het parlement met nieuwe verkiezingen als gevolg.

Dit scenario dreigt zowel bij een Jamaica-coalitie als ook bij een minderheidsregering onder Angela Merkel. Het is namelijk goed denkbaar dat één van de coalitiepartners botst en uit het kabinet wil stappen. Dan moet Merkel de vertrouwensvraag stellen.

Merkel wordt drukker met binnenlandse politiek

Dit alles maakt het politiek niet eenvoudiger. Vooral omdat de gevestigde partijen waarschijnlijk niet op korte termijn nieuwe verkiezingen willen uitschrijven wegens gegronde vrees dat de AfD misschien nog groter wordt.

Maar dit is een momentopname en kan anders worden naarmate de CDU/CSU en SPD andere posities innemen. Op dit moment is een meerderheidscoalitie op links, rood-rood-groen (SPD, Linke en de Grünen), niet mogelijk omdat ze samen slechts 40% van de stemmen hebben. Met een sterke sociale agenda zou dit kunnen veranderen. Tegelijkertijd is niet uitgesloten dat de CDU/CSU aan de rechterkant veel kiezers terugwinnen en ze samen met de FDP boven de 50% uitkomen.

In ieder geval wordt het voor Angela Merkel niet makkelijk en moet ze zich veel sterker op de binnenlandse Duitse politiek richten dan dat ze de laatste jaren heeft gedaan.

Zondag deel 1:

AfD groot door falen CDU en SPD