In de praktijk bij Van Diepen Van der Kroef Advocaten

Axel Hagedorn: In Duitsland had Pechtold zijn appartement niet hoeven melden

In Duitsland zou er maar weinig ophef ontstaan over het niet-opgegeven appartement van Alexander Pechtold. Duitsland-expert Axel Hagedorn legt de kwestie naast de regels van de Bondsdag en ziet dat Pechtold het cadeau in Duitsland niet had hoeven melden.

Kort voor kerst was er ophef in Nederland over een appartement ter waarde van 135.000 euro dat D66-partijleider Alexander Pechtold cadeau had gekregen van een Canadese vriend. Volgens Pechtold was dit een privékwestie en hoefde hij dit dus niet te melden.

Maar hoe zit dat eigenlijk in Duitsland met inkomstenbronnen van politieke partijen en leden van de Bondsdag?

Parteiengesetz

Ten eerste dient onderscheid gemaakt te worden tussen inkomsten van politieke partijen en de inkomsten van individuele leden van de Duitse Bondsdag. Politieke partijen, die aan de Duitse verkiezingen mee willen doen, vallen onder het Duitse ‘Parteiengesetz‘ [pdf].

Deze wet is gebaseerd op artikel 21 van de Duitse Grondwet. Volgens dit artikel moeten partijen aan bepaalde basisvoorwaarden voldoen. Zo moeten zij binnen de partij democratische basisprincipes waarborgen, over een partijprogramma beschikken, statuten deponeren en leden hebben.

Zoals ik eerder heb beschreven, ligt onder meer daar een groot verschil tussen de Duitse AfD en de PVV van Geert Wilders. Alleen al wegens het ontbreken van leden zou de PVV in Duitsland niet aan de verkiezingen mee mogen doen. Daarmee zou de PVV in Duitsland ook niet in aanmerking kunnen komen voor enige vergoedingen, die door de overheid aan politieke partijen worden toegekend als zij aan een verkiezing hebben meegedaan. Bovendien heeft de PVV sowieso niet de democratische structuur die volgens het Duitse Parteiengesetz is vereist.

Giften boven de 10.000 euro zijn openbaar

In principe ontvangt een politieke partij vergoedingen voor hun campagnekosten indien zij tenminste 0,5% van de geldige stemmen hebben behaald. Feitelijk betreft het in eerste instantie een bedrag van 1 euro per rechtsgeldige stem.

In het Duitse Parteiengesetz is ook geregeld dat politieke partijen giften, die in een kalenderjaar samen meer dan 10.000 euro bedragen, moeten worden opgegeven onder vermelding van naam en adresgegevens van de gever en het totale bedrag.

Giften van 50.000 euro en meer moeten direct aan de president van de Duitse Bondsdag worden gemeld en worden ook direct gepubliceerd (§25 lid 3 Parteiengesetz).

Als een politieke partij niet voldoet aan deze meldingsplichten ontstaat op grond van § 31  c Parteiengesetz een vordering, of boete, van het twee- of drievoudige van deze niet rechtsgeldig verworven giften. Er dreigen ook strafrechtelijke sancties als bewust giften worden verhuld of niet correct in de jaarcijfers worden opgenomen.

AfD ontving anoniem miljoenen

De kritische website Lobbycontrol maakte afgelopen september bekend dat de AfD anoniem miljoenen euro’s heeft gekregen ter ondersteuning van hun campagne waarmee ze in de Bondsdag kwamen [pdf]. De AfD maakte hierbij gebruik van een lacune in de wet, omdat financiële ondersteuning van politieke partijen specifiek ten behoeve van de verkiezingscampagne niet is geregeld.

We moeten afwachten of een nieuw Duits kabinet dit gat gaat sluiten. Als ze dat niet doen, veronderstel ik dat de andere grote partijen soortgelijke financiering gebruiken. Lobbycontrol wijst er terecht op dat transparantie nodig is omtrent wie een politieke partij financieel ondersteunt. In dit kader is het nog vermeldenswaardig dat op dit moment door de administratieve afdeling van de Duitse bondsdag wordt onderzocht of er individuele leden van de AfD in de Bondsdag, zoals bijvoorbeeld Jörg Meuthen, ten onrechte financiering voor hun persoonlijke campagne in 2017 hebben ontvangen.

Belangrijk is nog dat bepaalde giften helemaal niet mogen worden ontvangen. Denk aan gelden van (rechts)personen buiten de EU.

Bondsdagleden mogen betaalde nevenactiviteiten hebben

De financiële regels voor individuele leden van de Bondsdag zijn anders dan die voor politieke partijen. In principe ontvangen Bondsdagleden een vergoeding die hun inkomstenpositie zou moeten waarborgen. Het is een parlementslid wel toegestaan om naast deze functie nog andere activiteiten met of zonder vergoeding uit te voeren.

De regels daaromtrent zijn in het zogenaamde Abgeordnetengesetz [pdf], de Geschäftsordnung [pdf] van de Duitse Bondsdag en de Verhaltensregeln [pdf] opgenomen. Voor de deelstaten zijn vergelijkbare wetten op deelstaatniveau van toepassing.

In het Abgeordnetengesetz is bijvoorbeeld opgenomen dat activiteiten en inkomsten naast de functie in de Bondsdag, waaruit een mogelijke belangenconflict zou kunnen ontstaan, dienen te worden opgegeven en gepubliceerd. Dit is in de Verhaltensregeln nader uitgewerkt voor giften, cadeaus enzovoort.

Pechtold had appartement in Duitsland niet hoeven melden

De Verhaltensregeln zijn voorgelegd aan het Constitutionele Hof, die dit in 2007 heeft goedgekeurd. Daarbij is wel aan te merken dat er vier van de acht hoogste Duitse rechters van mening waren dat de publicatieverplichtingen voor de individuele Bondsdagleden te ver gaan en een inbreuk maken op hun individuele grondrechten. Voor geïnteresseerden is het lezen van deze beslissing aan te raden, omdat het spanningsveld tussen transparantie en individuele rechten van parlementsleden gedetailleerd wordt besproken.

Twee belangrijke en noemenswaardige aspecten rond de vergoedingen van individuele leden van de Bondsdag zijn de volgende:

  • Leden van de Bondsdag mogen geen financiële tegemoetkomingen ontvangen als daarmee alleen getracht wordt de belangen van de geldschieter bij de besluitvorming in het parlement te dienen. Hiervoor zijn meer aanknopingspunten nodig dan slechts het aannemen van het geld door het lid van de Bondsdag.
  • Het tweede aspect is dat voor betaalde nevenactiviteiten er een tegenprestatie van het Bondsdaglid tegenover moet staan.

Belangrijk is – en dit sluit aan bij de casus Pechtold – dat giften in de privésfeer niet hoeven te worden gemeld of gepubliceerd. Andere inkomsten die te maken hebben met de politieke activiteit van de desbetreffende Bondsdagleden dienen wel te worden gemeld.

Dergelijke inkomsten moeten worden gemeld als zij meer dan 1.000 euro per maand of 10.000 euro per jaar bedragen. Als individuele Bondsdagleden in dit kader iets te publiceren hebben, gebeurt dit via hun biografie op de website van de Duitse Bondsdag.

Het regelwerk is zo omvattend dat in deze column niet op alle details kan worden ingegaan, maar wie geïnteresseerd is, kan dit hier nalezen [pdf].

Naar Duits recht had Alexander Pechtold daarom een dergelijk cadeau niet hoeven te melden als het inderdaad een privézaak is geweest.

Indruk van totale transparantie

In eerste instantie was ik wel verbaasd dat Pechtold op de cadeaulijst van de Tweede Kamer zeer uitgebreid ieder klein cadeau opgeeft, bijvoorbeeld een boek ter waarde van 4,95 euro van de heren Rutger Bregman en Jesse Frederik met de titel ‘Waarom vuilnismannen meer verdienen dan bankiers’ [pdf]. Tegelijk laat hij het appartement onbenoemd.

De talrijke gepubliceerde giften wekken de indruk van totale transparantie, waarin werkelijk alles word gepubliceerd. Toch is voor mij onduidelijk of die kleine cadeaus echt allemaal samenhangen met de politieke activiteit van Alexander Pechtold. Daar staat tegenover dat hij deze cadeaus blijkbaar in het kader van zijn politieke activiteiten heeft ontvangen en dat is een fundamenteel verschil met een privécadeau.

Waar had Pechtold het appartement moeten melden?

De ophef komt waarschijnlijk vooral doordat het ongebruikelijk is dat iemand buiten de familiekring een dergelijk waardevol cadeau ontvangt.

Bij nader inzien besef ik dat Alexander Pechtold helemaal nergens terecht kon om een dergelijk cadeau op te geven. Een lijst voor privé-cadeaus bestaat nou eenmaal niet. En volgens mij is dat terecht.

En dan ook nog de volgende kanttekening. Anders dan velen denken, geloof ik nog steeds dat de meeste politici in principe integer zijn – tot het tegendeel is bewezen.