Waarom ondernemers bezorgd zijn over een ‘steeds instabieler’ Duitsland

De tijd dat Duitsland het baken van rust was in Europa lijkt voorbij. Ondernemers hebben weinig vertrouwen in de economische plannen van Merkel 4. Ook Spiegel-columnist Henrik Müller ziet een steeds instabieler Duitsland.

Duitse economen en ondernemers reageren bezorgd op de plannen van het nieuwe kabinet Merkel, dat naar verwachting later deze maand echt kan beginnen. Ze zien een steeds instabieler Duitsland. Het is weliswaar fijn dat na maandenlange onderhandelingen er eindelijk weer een regering is die weer kan handelen in plaats van enkel uitvoeren, zegt bijvoorbeeld de kamer van koophandel afdeling Halle-Dessau in een persbericht. “Maar het coalitieakkoord wekt de indruk alsof de regeringspartijen niet echt uit zijn op economische groei.”

In het akkoord staan doelen die de ondernemers als muziek in de oren klinken, zoals het aantrekken van meer vakmensen naar Duitsland, studenten beter laten voorsorteren op banen die ook echt gevraagd worden en het weer aan het werk krijgen van mensen die al lang werkloos zijn. “Maar het is niet duidelijk hoe het kabinet die doelen wil halen”, zegt Handelskammer-directeur Brockmeier uit Saksen-Anhalt. “De concurrentiepositie van Duitsland wordt niet verbeterd als er niets gedaan wordt aan de hoge energiekosten voor de zware industrie. Het is voor ondernemers dus moeilijk om optimistisch te zijn.”

Coalitie van verzwakte volkspartijen

Tegelijkertijd zit de Duitse schatkist voller dan ooit. De vorige minister van Financiën Wolfgang Schäuble (CDU) berekende dat er voor 2018 een budget van 337,5 miljard euro beschikbaar is en nog eens 1054,4 miljard euro tot en met 2021. In het coalitieakkoord van Merkel 4 is er nog eens speelruimte voor zo’n 46 miljard euro extra.

Toch ziet de toekomst er een stuk zorgelijker uit wanneer je verder kijkt dan het huishoudboekje. De nieuwe coalitie bestaat uit ernstig verzwakte volkspartijen. Iedereen staat onder druk. De SPD-top heeft een stormvloed van kritiek uit de eigen partij met hangen en wurgen naast zich neergelegd. En ook de CDU heeft bij de verkiezingen fors verloren. De CSU kijkt met grote vrees uit naar de deelstaatsverkiezingen komende oktober.

Steeds instabieler Duitsland

Het afgelopen halfjaar laat zien dat Duitsland minder stabiel is dan voorheen, zegt Spiegel-columnist Henrik Müller. Hij is ook directeur van het Institut für Journalistik aan de TU in Dortmund. Job Janssen sprak met hem.

Duitsland gold lang als de stabiele factor van Europa. Nu hebben alle regeringspartijen een leiderscrisis. Wat is er aan de hand met Duitsland?

We beleven intussen in Duitsland een ontwikkeling die je ook elders in het westen ziet. De traditionele partijen verliezen invloed. Ze vallen uiteen, zoals de socialisten in Italië. Ze worden ondermijnd, zoals Labour in Groot-Brittannië. Ze worden weggeveegd door nieuwe bewegingen zoals ‘En Marche!’ en ‘La France Insoumise’ in Frankrijk. Of ze moeten zich schikken naar populisten zoals Donald Trump. Dat heeft veel redenen. Maar een belangrijke oorzaak ligt in de fundamentele verandering door social media: politieke bewegingen zijn daardoor eenvoudig en snel te organiseren. Ze komen als nieuwe concurrentie op de politieke markt. In Duitsland treden deze ontwikkelingen met vertraging op, omdat ons kiessysteem en de regels voor partijfinanciering traditionele partijstructuren ondersteunen.

Ook bij de oppositiepartijen rommelt het. Hoe stabiel zijn de Groenen, Linke en de FDP eigenlijk nog?

Dat hangt er zeer van af welke andere bewegingen zich op de politieke markt manifesteren. Zou de SPD bijvoorbeeld uiteenvallen, wat helemaal niet zo ondenkbaar is gezien de historisch lage resultaten in de peilingen, dan ontstaat er een breed speelveld voor een linkse verzamelingsbeweging. Sahra Wagenknecht, partijleider van Die Linke denkt al hardop na over dit idee. Hoe stabiel de FDP is hebben we na de verkiezingen van 2013 gezien, toen ze implodeerden. Nu hebben ze met Christian Lindner zich opnieuw uitgevonden. Maar of ze de huidige 10% van de kiezers kunnen vasthouden, is de vraag. Wat onderscheid de burgerlijke Groene, liberale, christen- en sociaaldemocraten eigenlijk nog? Ook in het politieke midden – en een beetje rechts daarvan – is veel ruimte voor nieuwe politieke bewegingen.

Wat betekent dat voor de politiek in Duitsland?

De politiek wordt minder berekenbaar. Partijen hebben een belangrijk voordeel: ze produceren stabiliteit. Duitsland was in de lange jaren van de Grote Coalitie zó stabiel, dat het politieke leven grotendeels ingeslapen was. Als er nu nieuwe bewegingen opstaan, en daar zou ik ook de rechtspopulistische AfD bij rekenen, dan houden ze misschien niet heel lang stand, vooral wanneer ze niet leunen op duidelijk ingekaderde milieus of ideologieën, maar vooral op de emoties van het moment. Onverwachte wendingen zijn nu elk moment mogelijk. Denk aan de Brexit of de verkiezing van Trump, die voor grote delen van het establishment totaal verrassend waren. Ik noem dat ‘turbodemocratie’, een term geleend van het turbokapitalisme. Beide systemen zijn vluchtig en vatbaar voor crises. Duitsland is daar niet immuun voor.

En wat betekent dat voor de rol van Duitsland in Europa?

De sterke rol van Duitsland in Europa werd de afgelopen 10 jaar ondersteund door 2 factoren. Ten eerste van een sterke economie die Duitsland in de nasleep van de eurocrisis steeds meer in een hegemoniale positie bracht. Ten tweede van een regering die leunde op een brede meerderheid. Dat is allebei voorbij. Duitsland wordt binnen de EU en eurozone steeds zwakker. Maar dat is volgens mij niet per se een probleem. Die hegemoniale positie heeft Berlijn sowieso niet benut. Merkel heeft Europa niet vormgegeven, maar in het beste geval bijeengehouden. Wanneer Emmanuel Macron zo’n leidersrol overneemt, is dat op zich toe te juichen. Het grote gevaar is dat een minder stabiel Duitsland Europa niet alleen afremt, maar ook hindert. En dat er uiteindelijk weer geen vooruitgang is.

Is het realistisch om te denken dat Duitsland weer de stabiele factor van Europa wordt?

De Duitsers zien zich momenteel niet als het doorslaggevende land, dat gevraagd is Europa te stabiliseren of zelfs door te ontwikkelingen. We zien onszelf graag als een supergroot Zwitserland. We willen met iedereen handel drijven, overal investeren, daaruit welvaart scheppen en daarvoor zo weinig mogelijk betalen.

Kleine landen kunnen zich zo’n houding veroorloven, grote landen niet. Dát is het basisprobleem van Duitsland. Het ontbreekt aan de wil om iets te willen vormgeven. Dat mogen onze Europese buren aan het huidige Duitsland misschien sympathiek vinden. Voor Europa in zijn geheel is dat een probleem. Want, hoe de EU en de eurozone geconstrueerd zijn, is er een samenwerking nodig van 27 respectievelijk 19 staten. Dat is extreem moeilijk. Deze samenwerking krijg je beter voor elkaar als er een of twee grotere landen – Duitsland en Frankrijk – zijn, die het met elkaar eens zijn.

Wij hebben in Duitsland een nieuwe consensus nodig over dat en in welke richting we Europa verder willen ontwikkelen. We kunnen het er dan over hebben hoe concreet dat moet zijn. Ik ben benieuwd wat de nieuwe regering kan bijdragen voor zo’n nieuwe consensus.

Duitslandnieuws