In de praktijk bij Van Diepen Van der Kroef Advocaten

Axel Hagedorn – Wat we kunnen leren van de kwestie Özil

Zelden was er rond het Duitse voetbalelftal zoveel ophef als nu rondom het stoppen van Mesut Özil. Duitsland-expert Axel Hagedorn beschrijft hoe de kwestie de hele samenleving treft.

Duitsland en de internationale pers zijn in de ban van de causa Mesut Özil. Hij staat bekend als een fantastische voetballer die op dit moment bij FC Arsenal in de Engelse Premier League speelt en met het Duitse team in 2014 wereldkampioen in Brazilië is geworden.

Een week geleden liet hij via sociale media weten dat hij vroegtijdig met zijn interlandcarrière voor Duitsland stopt. Hij verwijt de Duitse media en de voorzitter van de Duitse voetbalbond (DFB) racisme. Achtergrond is dat hij in de aanloop van het WK met zijn Arsenal-shirt met de Turkse president Erdogan op de foto ging. Hetzelfde deed de andere Duitse speler met Turkse wortels Ilkay Gündogan.

In Duitsland werd dit, mede door de spanningen tussen Duitsland en Turkije, zeer negatief ontvangen omdat Özil en Gündogan daarmee de verkiezingscampagne van Erdogan feitelijk zouden hebben gesteund.

Geboren en getogen in Duitsland

Mesut Özil heeft Turkse ouders maar is in Duitsland opgegroeid en heeft op jonge leeftijd gekozen om voor Duitsland uit te komen in plaats van voor Turkije. Hij heeft gespeeld in de Duitse nationale teams onder 19 en onder 21 en was daarna niet meer weg te denken uit de nationale hoofdmacht van Duitsland. Hij is sinds 2010 vijf keer door de fans als beste international van het jaar verkozen, de laatste keer was in 2016.

Het is daarom zeer begrijpelijk dat het bij veel mensen hard aankomt wanneer zo’n topspeler vertelt voortijdig te stoppen met als reden racisme. In zijn verklaring staat onder meer: “Als wij winnen ben ik Duitser, als wij verliezen ben ik een migrant.”

De persoonlijk aangevallen voorzitter van de Duitse voetbalbond Reinhard Grindel reageerde donderdag en gaf daarbij schoorvoetend toe fouten te hebben gemaakt, maar zegt zich niet te herkennen in de kritiek over racisme.

Uli Hoeneß, de befaamde manager van Bayern München, heeft publiekelijk olie in het vuur gegooid door te stellen dat Özil de laatste jaren ‘Dreck‘, dus bagger, zou hebben gespeeld. Een, mijns inziens, feitelijk onjuiste constatering en bovendien volstrekt ongepast en onprofessioneel.

Özil kreeg geen steun zoals Boateng

Twee jaar geleden heeft de voorzitter van de rechtspopulistische AfD, Alexander Gauland, in een interview gezegd dat de mensen Jérôme Boateng in Duitsland niet als buurman wilden hebben. Boateng is een van de andere spelers met immigratieachtergrond in het Duitse team. Toen werd Boateng door de Duitse voetbalbond en veel mensen gesteund.

Deze steun bleef volledig uit bij Mesut Özil. Sterker nog, er werd door leden van de voetbalbond de indruk gewekt dat vooral Özil verantwoordelijk zou zijn voor het falen van het Duitse team op het WK in 2018 in Rusland, waar Duitsland al in de voorronde werd uitgeschakeld.

Jarenlang het toonbeeld van integratie

De gevolgen van deze publieke rel voor de integratie in Duitsland van migranten – niet alleen in de sport – zijn niet te overzien. Özil werd juist al jaren gevierd als voorbeeld van een geslaagde integratie. Nu liet zelfs de minister van Buitenlandse Zaken Heiko Maas zich via sociale media ontvallen dat de integratie in Duitsland niet af te lezen valt aan een miljonair die in Engeland woont.

Een gekke constatering omdat de integratie van de voetballer Özil geen momentopname is, maar waarbij juist ook de afgelopen jaren zouden moeten worden meegenomen. Alsof zijn huidige levens- en inkomenssituatie maatgevend zouden kunnen zijn voor de mate van integratie. Vreemd is ook dat een sociaal project in Duitsland dat Özil wilde sponsoren, hem opeens behandelt als een persona non grata.

Discussie speelt ook buiten voetbalwereld

De discussie gaat niet over de fel bekritiseerde foto met Erdogan (en ook nog in verkiezingstijd genomen), maar over zijn persoon als migrant, terwijl hij Duitser is. Özil verweet de DFB dat met twee maten wordt gemeten omdat Lothar Matthäus bijvoorbeeld tijdens het WK in Rusland naast Poetin zat en daarvoor veel minder werd bekritiseerd. In ieder geval heeft deze zaak afgelopen week tot een nieuw debat op Twitter geleidt. Onder #metwo berichten mensen over alledaagse racisme in Duitsland. Het loopt hoog op en is niet meer beperkt tot de voetbalwereld en de DFB.

Het is te hopen dat de discussie door de DFB, politici en de media op een zakelijk niveau wordt voortgezet. Dan zou de DFB ook duidelijk moeten kunnen maken wat wel of niet van Duitse internationals met of zonder migratieachtergrond mag worden verwacht

Probeer niet de betere Nederlander of Duitser te zijn

Het probleem van integratie speelt in alle landen en wat het voetbal betreft op dit moment hef dit ook duidelijke gevolgen in Frankrijk en Nederland. Daarbij constateer ik dat er een verschuiving heeft plaatsgevonden voor wat beschouwd wordt als een geslaagde integratie. Terwijl vroeger werd gesproken over een geslaagde integratie als migranten de taal spraken, wel een baan en geen strafblad hadden, verschuift het debat tegenwoordig steeds meer naar een eis van (culturele) assimilatie. Een (bijna) onmogelijke opgave.

Zelf leef ik al 25 jaar in Nederland en ik begrijp heel goed dat ik mijn Duitse wortels, opvoeding en cultuur niet weg kan zetten. Hetzelfde geldt voor alle mensen die door ouders met een andere culturele achtergrond zijn opgevoed. Op kantoor heb ik de afgelopen decennia met veel advocaten in sollicitatieprocedures en daarbuiten gesproken, die ook een migratieachtergrond hadden.

Mijn standaardverhaal tegen al deze mensen is geweest dat zij niet moeten proberen de betere Nederlander of Duitser te zijn. Dit is onmogelijk. Sterker nog, ik geloof dat de meerwaarde van deze mensen juist in de kennis van meer culturen zit, in het vervullen van een brugfunctie. Deze mensen hebben wij nodig om conflicten te voorkomen. Daarom geloof ik er ook in dat de mensen hun moedertaal net zo goed moeten kunnen beheersen als het Nederlands of het Duits vanwege het credo: Taal is cultuur.

Thuisgevoel

Wij moeten simpelweg accepteren dat mensen gewoon niet hetzelfde zijn en dat mensen met een andere culturele achtergrond niet hetzelfde zullen en kunnen worden. Het zijn geen robots waar je gewoon de chip van vervangt. Zij moeten wel de normen en waarden respecteren in het land waar zij wonen, waaronder onder andere de rechtsstaat, mensenrechten en democratische processen.

Wat het niet inhoudt is een verplichting om per se voor het Duitse of het Nederlandse team uit te komen. Waarom worden mensen zo emotioneel als een speler met een migratieachtergrond ervoor kiest om voor het land uit te komen waar hij of zij ook wortels heeft, ook al is hij of zij in Duitsland of in Nederland opgegroeid en opgevoed.

Wij burgeren toch ook sporters uit andere landen in als het ons goed uitkomt, bijvoorbeeld Chinese tafeltennissters. Dit is een proces van integratie. En als wij het samen goed doen, dan zullen de sporters vanzelf ervoor kiezen om voor Duitsland of Nederland uit te komen, omdat zij zich in het team en in het land thuis voelen.

Ik hoop in ieder geval dat wij dit voor elkaar krijgen en dat sporters en andere burgers met een migratieachtergrond op het voetbalveld niet worden uitgefloten door de eigen fans. De clubs en de voetbalbonden, maar ook de supporters zelf kunnen hier een belangrijke bijdrage leveren.

Veel vragen in de affaire Özil zijn tot nu toe niet beantwoord. Waarom heeft Mesut Özil vooraf niet bondscoach Löw over zijn radicale stap geïnformeerd? Waaarom reageren teamgenoten van het Duitse team nagenoeg niet? Waarom heeft Manuel Neuer als teamcaptain nog niet gereageerd?