In de praktijk bij Van Diepen Van der Kroef Advocaten

Axel Hagedorn – Hoe Duitsland door het afzwaaien van Merkel wordt wakkergeschud

Het aangekondigde vertrek van Angela Merkel als partijvoorzitter en later als bondskanselier schudt Duitsland wakker. Duitsland-expert Axel Hagedorn schildert welke dynamieken ontstaan. Merkel

De aankondiging van bondskanselier Angela Merkel maandag om na de desastreus verlopen deelstaatverkiezingen van Beieren en Hessen niet meer herkiesbaar te zijn als partijvoorzitter van de CDU tijdens de jaarlijkse verkiezingen op het partijcongres in december kwam als een grote verrassing. Tegelijkertijd kreeg Angela Merkel direct heel veel lof voor haar moedige maar ook juiste beslissing. Ze heeft daarmee iets gedaan wat in Duitsland in het politieke landschap uniek is.

Zelf had ik er niet mee gerekend. Ik had nog kortgeleden haar energie bij een debat in de Duitse Bondsdag als signaal voor heel veel daadkracht geïnterpreteerd, maar achteraf kan je dit ook juist zien als teken dat zij al de bevrijdende beslissing had genomen om haar partijvoorzitterschap neer te legen.

Haar besluit zal de politieke verhoudingen in Duitsland doen veranderen. Welke kant het op zal gaan, moet nog blijken.

In eerste instantie wordt het nu moeilijk voor de minister van Binnenlandse Zaken Horst Seehofer van de CSU om nog op zijn post te blijven. Hij wordt immers ook verantwoordelijk gehouden voor de slechte resultaten bij de verkiezingen in Beieren, omdat hij steeds weer ruzie met Merkel over het vluchtelingenvraagstuk zocht.

Vleugelstrijd barst los binnen de CDU

Voor de CDU begint een nieuw tijdperk: de era na Merkel. Angela Merkel was 18 jaar partijvoorzitter en heeft een stempel op de partij gedrukt. Onder haar bewind schoof de CDU meer naar het midden en heeft daarmee ook heel veel kiezers van de SPD afgesnoept. Het vertrek van een dermate sterke leider, die diverse concurrenten over de jaren heen heeft weggewerkt, leidt nagenoeg altijd tot problemen. De CDA in Nederland heeft dat na het vertrek van Ruud Lubbers ook meegemaakt.

Het zal niet makkelijk worden een geschikte opvolger als partijvoorzitter te vinden. De CDU komt bij het aankomend partijcongres in december en in de aanloop daarvan in een vleugelstrijd terecht. Veel partijleden wensen een conservatievere koers om op die manier kiezers van de AfD terug te halen.

Jens Spahn spreekt jongere kiezers aan

Uit een analyse van de deelstaatverkiezingen in Hessen blijkt dat de CDU alleen nog maar bij 70-plussers een groot aandeel van de stemmen (meer dan 40%) behaalt. Dit zou ervoor kunnen spreken een jong talent als bijvoorbeeld Jens Spahn, minister van volksgezondheid, als partijvoorzitter te kiezen. Hij heeft zich net als Annegret Kramp-Karrenbauer, huidige secretaris-generaal van de partij, al direct kandidaat gesteld.

Jens Spahn geldt ook als conservatief, ook al zijn daar vraagtekens bij te plaatsen. Ik kan me moeilijk voorstellen dat Jens Spahn de nieuwe partijvoorzitter en mogelijk bondskanselier wordt. Normaliter moet men tenminste minister-president van een deelstaat zijn geweest en meestal zelfs één keer herkozen zijn om voor deze functie bij de CDU in aanmerking te komen. Of de CDU-leden het vertrouwen hebben dat Spahn zonder ervaring de grote volkspartij richting kan geven, betwijfel ik. Daarnaast staat hij niet bekend als integratiefiguur.

Friedrich Merz is ook geen verbinder

Mijn inschatting is dan ook dat een uitgesproken vleugel kandidaat niet de nieuwe partijvoorzitter zal worden maar iemand die de verschillende vleugels het beste kan integreren. Daarom heb ik ook mijn twijfels of Friedrich Merz een geschikte kandidaat is. Hij is één van de CDU-politici die door Merkel werd weggewerkt en is een uitgesproken vertegenwoordiger van het bedrijfsleven. Bij de grootste vermogensbeheerder van Duitsland, Blackrock, is hij voorzitter van de raad van commissarissen.

Wij moeten afwachten hoe binnen de CDU en de media op hem zal worden gereageerd. Men zou zich kunnen afvragen of hij vanuit zijn huidige positie bij Blackrock niet te besmet is om het land onafhankelijk te kunnen regeren. Daarnaast zijn Merz en Spahn concurrenten van elkaar omdat zij dezelfde soort CDU-leden aanspreken.

‘AKK’ is Merkels favoriet

Merkels favoriet voor de opvolging is bekend: Annegret Kramp-Karrenbauer, voormalig minister-president van deelstaat Saarland, die haar positie in het Saarland heeft opgegeven om secretaris-generaal van de partij te worden. In de media wordt haar naam vaak afgekort als ‘AKK’.

Vóór haar spreekt haar ervaring en dat ze een vrouw is. Tegelijkertijd lijkt het erop dat veel mensen haar niet sterk genoeg vinden om kanselier te worden. En dat is gelijk het bijkomende probleem van het partijvoorzitterschap. Iedereen weet dat de nieuwe partijvoorzitter ook tegelijk zeer waarschijnlijk de nieuwe kandidaat voor het kanselierschap zal zijn.

NRW-premier Armin Laschet grote kanshebber

Daarom zou heel goed kunnen dat geen van deze drie genoemde kandidaten het uiteindelijk gaat worden. De volgende weken worden spannend hoe het kandidatencaroussel zich gaat ontwikkelen.

Zelf denk ik dat Armin Laschet, minister-president van Noordrijn-Westfalen, een grote kanshebber zal zijn. Hij heeft echter kenbaar gemaakt nog af te willen wachten. Noordrijn-Westfalen is één van de grote deelstaten en daarmee is Armin Laschet van een groot aantal stemmen op het partijcongres verzekerd. Hij heeft altijd Merkel gesteund maar ook eigen posities ingenomen. Men kan Laschet zeker in staat achten om de verschillende vleugels bij de CDU bij elkaar te brengen. Daarnaast regeert hij nu al met de FDP, de liberalen, in Noordrijn-Westfalen.

Mogelijk komen nog andere namen boven drijven voor 6 december

Het is moeilijk te voorspellen wat op het CDU-partijcongres op 6 december zal gebeuren. In principe kiezen de gedelegeerden de partijvoorzitter maar er zijn al geluiden dat alle partijleden zouden moeten stemmen. Mogelijk komen er opeens ook nog andere namen boven water, zoals Julia Klöckner (minister van Voeding en Landbouw), Peter Altmaier (minister van Economie en Energie) of Wolfgang Schäuble (oud-minister van Financiën en nu voorzitter van de Bondsdag).

En ik acht ook nog de kans mogelijk dat er eerst een tussenpaus gaat komen die het partijvoorzitterschap voor slechts twee jaar vervult en niet de ambitie heeft om kanselier te worden. Dat zou de partij de mogelijkheid geven hun inhoudelijke richtingenstrijd rustiger te kunnen voeren.

Afzwaaien Merkel dwingt ook nieuwe koers af bij andere partijen

Voor de andere partijen begint nu eveneens een nieuw tijdperk. De SPD hoopt nog een beetje in de grote coalitie door te kunnen modderen en daarbij aan profiel te kunnen winnen. In ieder geval zal partijvoorzitter Andrea Nahles nog even tijd krijgen, omdat een wissel aan de top bij de SPD in de laatste jaren niets heeft opgeleverd. De SPD heeft een groot probleem met de vertrouwenscrisis bij hun kiezers. Hun lot kan afhangen van de nieuwe partijvoorzitter van de CDU. Als de CDU naar rechts opschuift, zou dit electoraal de SPD kunnen helpen maar ik verwacht dat eerder de Grünen dan zullen profiteren.

De AfD zal het waarschijnlijk ook moeilijker krijgen. De rechts-populisten hebben eigenlijk maar één onderwerp: de vluchtelingencrisis. Deze problematiek en hun credo ‘Merkel muss weg‘ verandert. Nu Angela Merkel langzamerhand vertrekt, gaan de emoties bij voormalige CDU-kiezers anders spelen. Ik ga ervan uit dat veel protest-kiezers terug zullen keren naar de CDU.

Ook de liberale FDP zal het niet automatisch makkelijker krijgen. Nog steeds wordt de FDP zwaar aangerekend, en vooral haar partijvoorzitter Christian Lindner, dat ze Duitsland de grote coalitie hebben bezorgd door een coalitie van CDU, die Grünen en FDP af te wijzen.

Lindner heeft er het afgelopen jaar vooral op gehamerd dat hij niet met Merkel zou samenwerken. Ik heb geen zicht op hoeveel kiezers van de CDU naar de FDP zijn gewisseld bij de laatste Bondsverkiezingen, maar ik sluit niet uit dat een zeer substantieel deel dit niet nog een keer doet. Het zou zo maar kunnen gebeuren dat bij de volgende bondsverkiezingen de FDP weer moet vrezen voor het al dan niet behalen van de kiesdrempel van 5%. Aan de andere kant zouden de kiezers kunnen hopen op een coalitie tussen CDU, die Grünen en de FDP, en daarom wel FDP kiezen. Maar dit is verre van zeker.

Als de groeitrend van die Grünen – zij regeren al mee in negen deelstaten – doorzet en zij ook bij de Bondsverkiezingen rond de 18% van de stemmen halen, dan is zeer goed mogelijk dat een coalitie van CDU en die Grünen voldoende zal zijn. Het lijkt erop dat vooral de Grünen worden gezien als de partij die de grote problemen van de toekomst, zoals klimaatverandering en digitalisering, kan en wil aanpakken. Als de CDU zelf wel weer boven de 30% komt, is een twee-partijen coalitie met de Grünen zeer goed mogelijk.

Grote kans dat Merkel al voor 2021 vertrekt

En hoe gaat het verder met Angela Merkel als bondskanselier van Duitsland? Alle commentatoren zijn het erover eens dat het zeer onaannemelijk is, dat ze de volle termijn tot 2021 zal uitzitten. De vraag is dan ook wanneer de stekker uit de grote coalitie wordt getrokken. Op dit moment heeft de CDU noch de SPD er baat bij, maar de nieuwe partijvoorzitter van de CDU zou daar op korte termijn heel anders over kunnen denken.

Sommigen geven Merkel zes maanden de tijd en verwachten dat ze dan zal aftreden, of er nieuwe bondsverkiezingen komen. Voor Europa is het vertrek van Merkel als partijvoorzitter geen goed signaal. Ook al denkt minister-president Mark Rutte dat dit geen invloed heeft op haar positie in Europa, verwacht ik dat dit wel effect heeft. Het is aannemelijk dat landen die Merkel’s politiek in de EU niet willen steunen op tijd gaan spelen en hopen op een andere kanselier die hun eerder tegemoet komt of een heel ander politiek voorstaat.

Na 18 jaar Merkel wordt Duitsland in ieder geval weer wakker geschud.